ექსპერტიზის დანიშვნა და მისი ადგილი დავაში
სასამართლო ბუღალტერია — ბუღალტრულ-ეკონომიკური ექსპერტიზა — საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით წესრიგდება. მუხლის 162 მიხედვით, თუ საქმის განხილვასთან დაკავშირებულ საკითხზე მოსამართლეს სპეციალური ცოდნა არ გააჩნია, სასამართლოს შეუძლია საკუთარი ინიციატივით დანიშნოს ექსპერტიზა საქმის განხილვის ნებისმიერ სტადიაზე — მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ საკითხის განმარტებას არსებითი მნიშვნელობა აქვს საქმის გადაწყვეტისთვის და მის გარეშე გადაწყვეტილების გამოტანა შეუძლებელია; ამას მოტივირებული განჩინებით ადგენს.
მეორე გზა მხარეთა ხელშია: მხარეებს შეუძლიათ სასამართლოსგან დამოუკიდებლად უზრუნველყონ ექსპერტიზის ჩატარება. ასეთი დასკვნა სასამართლოს წარედგინება საქმის აღძვრის ან მომზადების სტადიაზე, ხოლო სარჩელის წარდგენისას მხარეს უფლება აქვს მოითხოვოს ვადა დასკვნის წარმოსადგენად. მთავარ სხდომაზე დასკვნის წარდგენა მხოლოდ გამონაკლისად შეიძლება — თუ საჭიროება ობიექტური მიზეზებით ვერ იქნებოდა ცნობილი მომზადების სტადიაზე, ან მხარემ საპატიო მიზეზით ვერ უზრუნველყო იგი. დასკვნის წარმოუდგენლობა განხილვის გადადების საფუძველი კი არ არის — სასამართლო მხოლოდ ვადას დაუნიშნავს.
დასკვნის შემოწმება და ექსპერტის დაკითხვა
მუხლის 171 მიხედვით, მხარეებსა და მათ წარმომადგენლებს შეუძლიათ გაეცნონ ექსპერტის დასკვნას, და მათივე თხოვნით იგი სასამართლო სხდომაზე გამოქვეყნდება. მხარეებს შეუძლიათ მოსაზრება გამოთქვან, ხოლო დასკვნის განმარტებისა და შევსების მიზნით ექსპერტს შეიძლება შეკითხვები მიეცეს — ეს ის მომენტია, სადაც კარგად დასმული შეკითხვა დასკვნის შინაარსს ცვლის და სადაც სასამართლო-ბუღალტრული ანალიზის ხარისხი წყდება.
დაკითხვის წესიც განსაზღვრულია: თუ ექსპერტიზა მხარის ინიციატივით დაინიშნა, ექსპერტს პირველად ეკითხება ის პირი, რომელმაც დასკვნა წარმოადგინა, და მისი წარმომადგენელი; სასამართლოს ინიციატივით დანიშნულ ექსპერტს პირველად მოსამართლე ეკითხება, და მოსამართლეს შეუძლია შეკითხვები დაუსვას დაკითხვის ყოველ მომენტში. აქვე იკვეთება დაზარალებულის პოზიციის არსი: მას, ვისაც ზარალი აქვს, საკუთარი დასკვნის წარდგენით და სწორი შეკითხვებით შეუძლია თაღლითობის ფაქტები კვანტიფიცირებულ ფიგურებად აქციოს.
პრაქტიკული გამოცდილება ამბობს, რომ სასამართლო-ბუღალტრული ანალიზის წარმატება სამ ნაბიჯზეა დამოკიდებული: დავის ფაბულიდან გამომდინარე სააღრიცხო საკითხების სწორ ჩამოყალიბებაზე, დასკვნისთვის საწყისი მასალების სისრულეზე და დასკვნის შედეგების სამართლებრივ შეფასებაზე. პირველი ნაბიჯი განსაზღვრავს, რას უპასუხებს ექსპერტი; მეორე — რამდენად სანდოა პასუხი; მესამე კი — რა დასკვნებს იძლევა სასამართლო ამ პასუხებიდან. თითოეული ნაბიჯის ცალკეული გააზრება იმის საშუალებას იძლევა, რომ ეკონომიკური არგუმენტაცია დავის სამართლებრივ ჩარჩოში ზუსტად მოერგოს.