პირადი დაზიანების სარჩელის საფუძვლები
პირადი დაზიანების სამართალწარმოება საქართველოში სამოქალაქო კოდექსის დელიქტურ ნორმებზე აგებული სარჩელია: დაზარალებული ზიანის ანაზღაურებას ითხოვს იმ პირისგან, ვინც მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით დააზიანა, და გარკვეულ შემთხვევებში — პასუხისმგებლობის გამამკითხვავებელ წყაროებზეც: სატრანსპორტო საშუალების ექსპლუატაციასა და ნაგებობიდან გამომდინარე მომეტებულ საფრთხეზე. ქვემოთ ვხსნით ეს საფუძვლებს კოდექსის 992-ე, 997-ე, 998-ე, 999-ე და 1000-ე მუხლებით.
ზოგადი დელიქტი და დამქირავებლის პასუხისმგებლობა
992-ე მუხლი ადგენს: პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი. ეს ნორმა პირადი დაზიანების ყველა სარჩელის საფუძველია: საჭიროა მოქმედების მართლსაწინააღმდეგობის, ბრალის — განზრახვის ან გაუფრთხილებლობის — და ზიანის დადგენა. სადაც ეს წყაროები მოქმედებს, ზოგადი ნორმა საკმარისია; სადაც კანონი პასუხისმგებლობას ამძიმებს, მოქმედებენ სპეციალური ნორმები.
997-ე მუხლით პირი ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, რომელიც მესამე პირს მისი მუშაკის მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებით მიადგა თავისი შრომითი (სამსახურებრივი) მოვალეობის შესრულებისას. გამონაკლისიც ზუსტად არის განსაზღვრული: პასუხისმგებლობა არ დგება, თუ მუშაკი მოქმედებდა ბრალის გარეშე. დაზარალებული ამით დამქირავებელს მიმართავს, რაც გადახდისუნარიანობის რისკს ამცირებს.
სატრანსპორტო საშუალების ექსპლუატაცია
999-ე მუხლი წყაროს საფრთხის პასუხისმგებლობას აყალიბებს: მგზავრების გადაყვანისა და ტვირთების გადაზიდვისთვის გათვალისწინებული სატრანსპორტო საშუალების მფლობელი, თუ ექსპლუატაციას მოჰყვა ადამიანის სიკვდილი, დასახიჩრება ან ჯანმრთელობის მოშლა, ანდა ნივთის დაზიანება, ვალდებულია დაზარალებულს აუნაზღაუროს აქედან წარმოშობილი ზიანი. ამ პასუხისმგებლობის გამოყენება არ ხდება, როცა ზიანდება გადასაზიდი ტვირთი (გარდა მგზავრთან არსებულისა) ან შესანახად მიღებული ნივთი, ასევე დაუძლეველი ძალის შემთხვევაში — გარდა საავიაციო ტრანსპორტის ექსპლუატაციის დროს წარმოშობილი ზიანისა.
უნებართვო გამოყენების წესიც მნიშვნელოვანია: თუ პირი სატრანსპორტო საშუალებას იყენებს მფლობელის ნებართვის გარეშე, იგი ვალდებულია მფლობელის ნაცვლად აანაზღაუროს ზიანი; მფლობელი კი პასუხს აგებს, თუ გამოყენება მისი ბრალის გამო გახდა შესაძლებელი. პირველი წინადადება არ გამოიყენება, თუ მოსარგებლე მფლობელს დანიშნული ჰყავს საშუალების სამართავად ან ის მფლობელისგან ჰქონდა გადაცემული.
გამონაკლისების სია სარჩელში სტრატეგიული კითხვავანია: ტვირთისა და შესანახად მიღებული ნივთის ზიანის დროს მგზავრის საგნების გამოყოფა სწორედ ის დეტალია, რომელიც მოთხოვნის საფუძველს ცვლის; დაუძლეველი ძალა კი მხოლოდ მაშინ ათავისუფლებს მფლობელს, როცა ზიანი საავიაციო ტრანსპორტთან არ არის დაკავშირებული — ავიაციის შემთხვევაში ეს გზა დახურულია. ამიტომ სარჩელის მომზადებისას ჯერ უნდა დადგინდეს, რომელ გამონაკლისში ცდილობს მოსარჩელე მოქცეული ყოფილი მფლობელი, და მხოლოდ ამის შემდეგ აიწყოს მტკიცებულებათა რიგი.