აკრედიტაციის არსი, მიზანი და სტანდარტები
აკრედიტაციის მიზანია განათლების ხარისხის ასამაღლებლად უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სისტემატური თვითშეფასების დამკვიდრება და ხარისხის უზრუნველყოფის მექანიზმების განვითარების ხელშეწყობა საგანმანათლებლო პროგრამის აკრედიტაციის სტანდარტებთან მისი შესაბამისობის განსაზღვრის გზით. აკრედიტაციის სტანდარტებია: საგანმანათლებლო პროგრამის მიზანი, სწავლის შედეგები და მათთან პროგრამის შესაბამისობა; სწავლების მეთოდოლოგია და ორგანიზება, პროგრამის ათვისების შეფასების ადეკვატურობა; სტუდენტების მიღწევები და მათთან ინდივიდუალური მუშაობა; სწავლების რესურსებით უზრუნველყოფა; სწავლების ხარისხის განვითარების შესაძლებლობები.
აკრედიტაციის საერთო წესებიდან არსებობს გამონაკლისები: მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების საღვთისმეტყველო პროგრამებზე და ქუთაისის საერთაშორისო უნივერსიტეტის მიერ განხორციელებულ საგანმანათლებლო პროგრამებზე ეს წესები არ ვრცელდება. ამავდროულად, უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამის, მათ შორის ერთობლივი პროგრამის, აკრედიტაცია შეიძლება განახორციელოს უცხოურმა ორგანიზაციამ, რომელსაც შესაბამისი კომპეტენცია გააჩნია და რომელიც აღიარებულია განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის მიერ აკრედიტაციის დებულებით დადგენილი წესით. ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელება კი მხოლოდ აკრედიტაციის გავლის შემთხვევაშია შესაძლებელი.
აკრედიტაციის მონაწილეები: ცენტრი, ექსპერტები და საბჭო
აკრედიტაციის ჩატარებას უზრუნველყოფს განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი. აკრედიტაციის ჩატარების უზრუნველსაყოფად ცენტრი ქმნის აკრედიტაციის ექსპერტთა ჯგუფს, რომლის შექმნისა და საქმიანობის წესიც აკრედიტაციის დებულებით განისაზღვრება. აკრედიტაციის ჩატარების პირველი საფეხურია აკრედიტაციის მაძიებლის მიერ ცენტრის მიერ წინასწარ მიწოდებული ფორმების მიხედვით განხორციელებული თვითშეფასება — ანუ პროცესი იწყება საკუთარი სისტემის კრიტიკული ანალიზით.
აკრედიტაციის თაობაზე გადაწყვეტილების მისაღებად იქმნება საგანმანათლებლო პროგრამების აკრედიტაციის საბჭო, რომელიც შედგება მუდმივი და მოწვეული წევრებისგან. მოწვეული წევრები საბჭოს საქმიანობაში მონაწილეობენ მხოლოდ მაშინ, როდესაც განაცხადში მითითებულია რეგულირებადი აკადემიური უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამა, და მათ ხმის უფლებაც აქვთ. საბჭოს წევრებს სამინისტროს წარდგინებით ნიშნავს და ათავისუფლებს საქართველოს პრემიერ-მინისტრი, ხოლო მოწვეული წევრების შერჩევისას სამინისტრო ხელმძღვანელობს სამედიცინო განათლების მსოფლიო ფედერაციის მიერ დადგენილი მოთხოვნებითა და კრიტერიუმებით. ცენტრი აკონტროლებს აკრედიტაციის პირობების შესრულებას და დარღვევის შემთხვევაში უფლებამოსილია მიმართოს საბჭოს აკრედიტაციის გაუქმების მოთხოვნით. დაწესებულებებს, მათ შორის საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებს, უფლება აქვთ ხარისხის კონტროლის მიზნით ერთობლივად დააფუძნონ კერძო სამართლის იურიდიული პირი, რომლის შეფასებებიც ცენტრმა შესაძლოა აკრედიტაციის მსვლელობისას განიხილოს.
გადაწყვეტილების სახეები და აკრედიტაციის ვადები
აკრედიტაციის თაობაზე გადაწყვეტილებას იღებს აკრედიტაციის საბჭო აკრედიტაციის დებულების შესაბამისად, მათ შორის ექსპერტთა ჯგუფის დასკვნის საფუძველზე. გადაწყვეტილება შეიძლება იყოს 4 სახის: აკრედიტაციის შესახებ; პირობითი აკრედიტაციის შესახებ; აკრედიტაციაზე უარის თქმის შესახებ; აკრედიტაციის გაუქმების შესახებ. აკრედიტაციის შესახებ გადაწყვეტილება მიიღება, თუ პროგრამა სრულად ან/და მეტწილად აკმაყოფილებს სტანდარტებს, ხოლო პირობითი აკრედიტაცია — თუ პროგრამა ნაწილობრივ აკმაყოფილებს სტანდარტს. პირობითი აკრედიტაციის შესახებ გადაწყვეტილება არ შეიძლება მიღებულ იქნეს ზედიზედ ორჯერ.
საგანმანათლებლო პროგრამის აკრედიტაციის ვადა 7 წელია. პირობითი აკრედიტაციის ვადა არაუმეტეს 4 წლისაა. თუ პროგრამა ცენტრს სააკრედიტაციოდ წარედგინა იმ კალენდარული წლის განმავლობაში, როდესაც ამ სფეროში კლასიფიცირებულ პროგრამებს ხელახალი აკრედიტაცია არ უწევთ, აკრედიტაცია ენიჭება ამ სფეროში კლასიფიცირებულ პროგრამების აკრედიტაციის მომდევნო ვადამდე — პირობითი აკრედიტაციის შემთხვევაში კი იმავე წესით, მაგრამ არაუმეტეს 4 წლისა. ავტორიზაციის ვადის გასვლის ან ავტორიზაციის გაუქმების შემთხვევაში აკრედიტაცია უქმდება. თუ განაცხადი წარდგენილია დებულებით დადგენილ ვადებში და ცენტრის დირექტორმა გამოსცა აქტი აკრედიტაციის მაძიებლად ცნობის თაობაზე, ახალი გადაწყვეტილების ძალაში შესვლამდე პროგრამა ჩაითვლება აკრედიტებულად აკრედიტაციის ვადის გასვლიდან 180 კალენდარული დღის განმავლობაში.
აკრედიტაციაზე უარი ან გაუქმება — შედეგები
აკრედიტაციაზე უარის თქმის ან აკრედიტაციის გაუქმების შემთხვევაში დაწესებულებას ეზღუდება იმ პროგრამასა და ქართულ ენაში მომზადების პროგრამაზე სტუდენტების, აბიტურიენტების, მაგისტრანტობისა და დოქტორანტობის კანდიდატების მიღების უფლება, რომელთა აკრედიტაციაზეც უარი ეთქვა, აკრედიტაცია გაუუქმდა ან ვადა გაუვიდა. სახელმწიფო დაფინანსებით სწავლის სტუდენტს კი საბჭოს მიერ დადგენილი ვადით (ასეთი ვადის არსებობის შემთხვევაში) შეუძლია სწავლის გაგრძელება იმავე პროგრამაზე და სახელმწიფო დაფინანსების მიღება, ან მობილობის უფლებით სარგებლობა და გადასვლა სხვა აკრედიტებულ პროგრამაზე დარჩენილი დაფინანსების გადატანით.
სტუდენტს, რომელიც აკრედიტებულ პროგრამაზე სწავლობს, საბჭოს მიერ დადგენილი ვადის გასვლიდან ან უარის თქმისა და გაუქმების შესახებ გადაწყვეტილების ძალაში შესვლიდან 5 წლის ვადით უჩერდება სტუდენტის სტატუსი და ის უფლებამოსილია მობილობის უფლებით ისარგებლოს. იმავე უფლებით სარგებლობენ აბიტურიენტი, რომელმაც წარმატებით ჩააბარა ერთიანი ეროვნული გამოცდები და რანჟირების დოკუმენტით ჩარიცხვის უფლება მოიპოვა, და მაგისტრანტობის კანდიდატი, რომელიც სამაგისტრო გამოცდების კოეფიციენტებით რანჟირების დოკუმენტში მოხვდა. აკრედიტაციის ვადის გასვლისას სტუდენტს საბჭოს გადაწყვეტილების საფუძველზე შეუძლია მიმდინარე სასწავლო სემესტრის დასრულებამდე იმავე პროგრამაზე სწავლის გაგრძელება და სახელმწიფო დაფინანსების მიღება; სემესტრის დასრულებიდან კი 5 წლის ვადით სტატუსი ეჩერება მობილობის უფლებით. რეგულირებადი სამედიცინო პროგრამის შემთხვევაში საბჭო აკრედიტაციის ვადის განმავლობაში განსაზღვრავს სტუდენტთა ადგილების ზღვრულ რაოდენობას დაწესებულებისთვის დადგენილი ზღვრის ფარგლებში.
რეგულირებადი პროგრამები და პროფესიები
რეგულირებადი საგანმანათლებლო პროგრამა რეგულდება შესაბამისი კანონმდებლობით. რეგულირებადი აკადემიური უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამებია: იურიდიული, სამედიცინო, პედაგოგიური, საზღვაო, ვეტერინარიის, საექთნო და მეან-ექთნის პროგრამები. ამ პროგრამების აკრედიტაციის წესსა და საფასურს ამტკიცებს სამინისტრო ცენტრის წარდგინებით, ხოლო ცენტრი უზრუნველყოფს ამ პროგრამების დარგობრივი მახასიათებლების შემუშავებასა და დამტკიცებას. რეგულირებადი პროგრამის აკრედიტაციის პირობებს ცენტრი შეიმუშავებს კანონმდებლობით გათვალისწინებული პროფესიული ასოციაციების მონაწილეობით და დასამტკიცებლად წარუდგენს სამინისტროს; თუ შესაბამის დარგში პროფესიული ასოციაცია არ არსებობს, პირობები შეიმუშავებს დაინტერესებული ორგანიზაციებისა და მხარეების მონაწილეობით. რეგულირებად პროგრამაზე ცენტრი იღებს ზემოთ აღწერილი სახის გადაწყვეტილებას.
მხოლოდ კანონით შეიძლება დადგინდეს რეგულირებადი პროფესიების ჩამონათვალი, რომლებიც საჭიროებს აკადემიურ უმაღლეს განათლებას და სახელმწიფო სასერტიფიკაციო გამოცდის ჩაბარებას, ან რომელთა კვალიფიკაციის მისაღებადაც აუცილებელია სათანადო გამოცდის ჩაბარება. ასეთ პროფესიებში გამოცდის ჩატარების წესი და პირობები შესაბამისი კანონმდებლობით განისაზღვრება; პედაგოგიური საქმიანობისთვის საჭირო გამოცდის წესს კი მინისტრის ბრძანებით დგინდება.
ავტორიზაციის შინაარსი და გადაწყვეტილება
ავტორიზაცია არის უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მოპოვების პროცედურა, რომლის მიზანია სახელმწიფოს მიერ აღიარებული განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტის გასაცემად შესაბამისი საქმიანობისთვის აუცილებელი სტანდარტების დაკმაყოფილების უზრუნველყოფა. ავტორიზაციის სტანდარტები ეხება დაწესებულების მისიას და სტრატეგიულ განვითარებას; ორგანიზაციულ სტრუქტურას და მართვას; საგანმანათლებლო პროგრამებს; პერსონალს; სტუდენტებს და მათი მხარდაჭერის ღონისძიებებს; კვლევას, განვითარებას ან/და სხვა შემოქმედებით საქმიანობას; მატერიალურ, საინფორმაციო და ფინანსურ რესურსებს.
ავტორიზაციის ვადა 6 წელია. ავტორიზაციას ახორციელებს განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტორიზაციის დებულებით დადგენილი წესით. ცენტრი ქმნის ავტორიზაციის ექსპერტთა ჯგუფს, ხოლო გადაწყვეტილებას იღებს ავტორიზაციის საბჭო, რომელიც შედგება მუდმივი და მოწვეული წევრებისგან — მოწვეულები მონაწილეობენ მხოლოდ რეგულირებადი სამედიცინო პროგრამის შემთხვევაში და ხმის უფლებაც აქვთ. საბჭოს წევრებს სამინისტროს წარდგინებით ნიშნავს და ათავისუფლებს პრემიერ-მინისტრი, მოწვეულების შერჩევა კი ისევ სამედიცინო განათლების მსოფლიო ფედერაციის მოთხოვნებით ხელმძღვანელობს. საბჭო საავტორიზაციო დოკუმენტაციისა და ექსპერტთა ჯგუფის დასკვნის საფუძველზე იღებს ერთ-ერთ გადაწყვეტილებას: ავტორიზაციის, ავტორიზაციაზე უარის თქმის ან ავტორიზაციის გაუქმების შესახებ, და ვალდებულია თავისი გადაწყვეტილება დაასაბუთოს. საბჭო აგრეთვე უფლებამოსილია ავტორიზაციის პროცესის ფარგლებში შეზღუდოს დაწესებულებისთვის სტუდენტთა მიღების უფლება არანაკლებ 1 წლის ვადით — როგორც მთლიანად დაწესებულების, ისე ცალკეული საფეხურების მიხედვით; ამ შეზღუდვის მაქსიმალური ვადა ავტორიზაციის დებულებით განისაზღვრება.
ავტორიზაციაზე უარი, გაუქმება და უცხო ფილიალი
ავტორიზაციაზე უარის თქმის შესახებ გადაწყვეტილება მიიღება იმ შემთხვევაში, თუ დაწესებულება არ აკმაყოფილებს ავტორიზაციის ერთ-ერთ სტანდარტს. გაუქმების შესახებ გადაწყვეტილებას საბჭო ცენტრის წარდგინებით იღებს შემოწმების შედეგების საფუძველზე, თუ დაწესებულება არღვევს ავტორიზაციის სტანდარტს ან საგანმანათლებლო სფეროში საქართველოს კანონმდებლობის ნორმებს სტუდენტის ან პროფესიული სტუდენტის სტატუსის წარმოშობასთან, შეჩერებასთან ან შეწყვეტასთან დაკავშირებით.
უარის თქმის ან გაუქმების შემთხვევაში: დაწესებულება ვერ მოიპოვებს ან დაკარგავს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსს გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის თარიღიდან; ის აგრძელებს საგანმანათლებლო საქმიანობას საბჭოს მიერ დადგენილ ვადაში, რომლის ფარგლებშიც ეზღუდება მიღების უფლება; სტუდენტს შეუძლია საბჭოს მიერ დადგენილი ვადით სწავლის გაგრძელება იმავე დაწესებულებაში ან გადასვლა სხვაში; საბჭოს მიერ დადგენილი ვადის გასვლიდან ან გადაწყვეტილების ძალაში შესვლიდან სტუდენტს 5 წლის განმავლობაში ეჩერება სტატუსი მობილობის უფლებით; აბიტურიენტი, რომელმაც ეროვნული გამოცდები ჩააბარა და რანჟირებით ჩარიცხვის უფლება მოიპოვა, და სამაგისტრო გამოცდების რანჟირებში მოხვედრილი მაგისტრანტობის კანდიდატიც მობილობის უფლებით სარგებლობენ. ხელახალი საავტორიზაციო განაცხადის წარდგენა შესაძლებელია უარის თქმის ან გაუქმების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებიდან 1 წლის შემდეგ. დროულად წარდგენილი განაცხადის შემთხვევაში სტატუსის მაძიებელი დაწესებულება ჩაითვლება ავტორიზებულად ავტორიზაციის ვადის გასვლიდან 180 კალენდარული დღის განმავლობაში. უცხო ქვეყნის უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ფილიალს საქართველოს ტერიტორიაზე საგანმანათლებლო საქმიანობის განსახორციელებლად ავტორიზაციის სტანდარტებთან შესაბამისობის დადგენა სჭირდება — უცხოური დაწესებულება ავტორიზაციას ფილიალის ქართულ სტანდარტებთან შესაბამისობის საფუძველზე გადის.