სტუდენტის უფლებათა კატალოგი
საქართველოს უმაღლესი განათლების შესახებ კანონი სტუდენტს ანიჭებს უფლებათა ფართო ჩამონათვალს, რომელიც სავალდებულოა ყველა უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისთვის. თუ თქვენ სტუდენტის სტატუსს ფლობთ, კანონის საფუძველზე გაქვთ შემდეგი უფლებები:
- მიიღოთ ხარისხიანი განათლება და მონაწილეობა მიიღოთ მეცნიერულ კვლევაში;
- წესდებით, შინაგანაწესითა და დებულებებით დადგენილი წესით, თანაბარ პირობებში სარგებლობდეთ დაწესებულების მატერიალურ-ტექნიკური, საბიბლიოთეკო, საინფორმაციო და სხვა საშუალებებით;
- საყოველთაო, პირდაპირი და თანასწორი არჩევნების საფუძველზე, ფარული კენჭისყრით აირჩიოთ წარმომადგენელი და თავად არჩეულ იქნეთ სტუდენტურ თვითმმართველობაში, ასევე დაწესებულებისა და ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულის მართვის ორგანოებში;
- თავისუფლად დააფუძნოთ ან/და გაერთიანდეთ სტუდენტურ ორგანიზაციებში საკუთარი ინტერესების შესაბამისად;
- თავისუფლად გამოხატოთ საკუთარი აზრი და დასაბუთებული უარი თქვათ სასწავლო პროცესის მიმდინარეობისას შემოთავაზებულ იდეებთან გაზიარებაზე;
- საქართველოს კანონმდებლობითა და მიმღები დაწესებულების წესდებით დადგენილი წესით, სწავლების მეორე წლიდან გადავიდეთ სხვა უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში;
- მიიღოთ სახელმწიფოსგან, დაწესებულებისგან ან სხვა წყაროებიდან სტიპენდია, ფინანსური ან მატერიალური დახმარება და სხვა სახის შეღავათები;
- აირჩიოთ საგანმანათლებლო პროგრამა და მონაწილეობა მიიღოთ ინდივიდუალური საგანმანათლებლო პროგრამის შემუშავებაში;
- პერიოდულად შეაფასოთ აკადემიური პერსონალის მუშაობა.
ეს ჩამონათვალი ამოღწერილი არ არის: გარდა აღნიშნულისა, სტუდენტი ახორციელებს ამ კანონითა და საქართველოს სხვა კანონმდებლობით მინიჭებულ ყველა სხვა უფლებამოსილებას. ამასთან, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე სტუდენტებისთვის უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება ვალდებულია შექმნას სრულფასოვანი განათლებისთვის აუცილებელი შესაბამისი პირობები, რაც განისაზღვრება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ საქართველოს კანონითა და დაწესებულების წესდებით.
მობილობის უფლება და მისი გამონაკლისები
ზოგადი წესით, სხვა უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში გადასვლის უფლება სტუდენტს სწავლების მეორე წლიდან წარმოეშობა, ხოლო გადასვლის კონკრეტული წესი განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობითა და მიმღები დაწესებულების წესდებით. კანონი ამავდროულად ითვალისწინებს მნიშვნელოვან გამონაკლისს: თუ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება ლიკვიდირებულ იქნა უფლებამონაცვლის განსაზღვრის გარეშე, დაკარგა ავტორიზაცია ან შესაბამისი საგანმანათლებლო პროგრამა აღარ ხორციელდება, მობილობის უფლება სტუდენტს წარმოეშობა ამ დაწესებულებაში სწავლის პერიოდის ხანგრძლივობის მიუხედავად.
განსაკუთრებული წესები გამოირჩევა მსჯავრდებული სტუდენტის მიმართ: მას არ აქვს უფლება, არჩეულ იქნეს სტუდენტურ თვითმმართველობასა და მართვის ორგანოებში, ასევე გაერთიანდეს სტუდენტურ ორგანიზაციებში. საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ ფარგლებში მსჯავრდებულ სტუდენტს შეიძლება შეეზღუდოს აგრეთვე დაწესებულების საშუალებებით თანაბარ პირობებში სარგებლობის, სტიპენდიისა და დახმარების მიღების, აგრეთვე აკადემიური პერსონალის მუშაობის შეფასების უფლება.
მართლმადიდებლურ საღვთისმეტყველო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში სტუდენტი არ სარგებლობს არჩევნებისა და აკადემიური პერსონალის შეფასების უფლებებით. ასეთი სტუდენტის მობილობა სხვა, არასაღვთისმეტყველო დაწესებულებაში დაუშვებელია; გადასვლა სხვა მართლმადიდებლურ საღვთისმეტყველო დაწესებულებაში ან საღვთისმეტყველო პროგრამაზე შესაძლებელია მხოლოდ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მიერ დადგენილი წესისა და დაწესებულების წესდებით განსაზღვრული წესით.
სამხედრო დაწესებულებები და სახელმწიფო უსაფრთხოების აკადემია
სამხედრო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში სტუდენტის სტატუსის შეჩერების უფლება სპეციალურად არის რეგულირებული. სტატუსის შეჩერების უფლება სტუდენტს აქვს შემდეგ შემთხვევებში:
- საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სისტემის მიერ უცხო ქვეყანაში წარგზავნის შემთხვევაში, სამხედრო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ჩარიცხვისას;
- აკადემიური უმაღლესი განათლების მეორე საფეხურზე სწავლისას, თუ შეჩერება აუცილებელია და ინიციირებულია იმ ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ, რომელშიც სტუდენტი სწავლის პერიოდში დასაქმებულია;
- მეორე საფეხურზე სწავლისას სწავლის საფასურის დადგენილ ვადაში გადაუხდელობის შემთხვევაში — არაუმეტეს 1 წლის ვადით.
აღნიშნული შემთხვევების გარდა, სტატუსის შეჩერების შესაძლებლობა სტუდენტს ეძლევა ორსულობის, მშობიარობის ან/და ბავშვის მოვლის გამო, აგრეთვე მეორე საფეხურზე სწავლისას, თუ ჯანმრთელობის მდგომარეობა აქვს გაუარესებული არანაკლებ 4 თვის განმავლობაში — გარდა სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის მქონე სტუდენტისა და ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ წარდგენილი სტუდენტისა. სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის მქონე სტუდენტს შეჩერების უფლება ეძლევა ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებისას სამხედრო სამსახურთან შეუსაბამობის დადგენის საფუძველზე; ამავე საფუძველზე ის მობილობის უფლებით სარგებლობს აკადემიური უმაღლესი განათლების პირველი ან მეორე საფეხურის საგანმანათლებლო პროგრამაზე სწავლის დროს ნებისმიერ სემესტრში.
თუ პირი, რომელიც სამხედრო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში მეორე საფეხურის საგანმანათლებლო პროგრამაზე სწავლობს, გათავისუფლდება იმ ადმინისტრაციული ორგანოდან, რომელმაც ის ამ დაწესებულებაში წარადგინა, სტუდენტის სტატუსი შეუწყდება შემდგომი მობილობის გამოცხადების შემდეგ. თუმცა სტატუსი არ შეუწყდება, თუ პირი გათავისუფლების შესახებ გადაწყვეტილების გაცნობიდან 10 სამუშაო დღის ვადაში წერილობით მიმართავს სამხედრო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას საფასურის გადახდისა და სწავლის გაგრძელების, ან სტატუსის არაუმეტეს 1 წლით შეჩერების თაობაზე. სახელმწიფო უსაფრთხოების აკადემიის სტუდენტს სტატუსის შეჩერებისა და მობილობის უფლება აკადემიის წესდებით გათვალისწინებული საფუძნლების არსებობისას აქვს, ხოლო სტატუსის შეწყვეტის საფუძვლებიც აკადემიის წესდებით განისაზღვრება.
პირადი ინფორმაცია, შეფასების სამართლიანობა და გამოხატვის თავისუფლება
სტუდენტის მიერ აკადემიური პერსონალის თანდასწრებით გამოთქმული პირადი ინფორმაცია, მისი შეხედულებების, რწმენისა და პოლიტიკური მრწამსის შესახებ ინფორმაცია, აგრეთვე ინფორმაცია მის მიმართ დისციპლინური ღონისძიების გატარების შესახებ კონფიდენციალურია. გამონაკლისი დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს სტუდენტის ნებართვა, ან ადმინისტრაციას აქვს კანონიერი ინტერესი, დაიცვას სხვისი უსაფრთხოება და კანონით დაცული უფლებები. სტუდენტის აკადემიური მოსწრებისა და მის მიმართ დისციპლინური ღონისძიებების შესახებ ინფორმაცია უნდა ინახებოდეს განცალკევებულად, ხოლო სტუდენტის შესახებ ინფორმაციის შენახვისას ადმინისტრაცია ვალდებულია იხელმძღვანელოს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით დადგენილი წესით.
უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას ეკრძალება საკუთარი უფლებამოსილებისა და მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის ისე გამოყენება, რამაც შეიძლება შექმნას ცენზურის დაწესების საფრთხე ან შეზღუდოს გამოხატვის თავისუფლება. ამასთან, დაწესებულება ვალდებულია უზრუნველყოს სტუდენტის ცოდნის სამართლიანი შეფასება და ამ მიზნით შეიმუშავოს სათანადო პროცედურები. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ შეფასება უნდა ეყრდნობოდეს გამჭვირვალე და ობიექტურ კრიტერიუმებს, და არა პიროვნებისადმი დამოკიდებულებას.
დისციპლინური წარმოება და გასაჩივრება
სტუდენტის მიმართ დისციპლინური წარმოება უნდა იყოს დისციპლინური გადაცდომის პროპორციული და შეიძლება განხორციელდეს მხოლოდ წესდებითა და შინაგანაწესით გათვალისწინებულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით, ამ კანონის მოთხოვნებისა და სამართლიანი პროცედურის დაცვით. დაწესებულება ვალდებულია შეიმუშაოს სტუდენტის ეთიკის კოდექსი, რომელიც შესაძლებელია აწესებდეს შეზღუდვას სტუდენტის ქცევაზე, თუ ეს დაკავშირებულია საგანმანათლებლო პროცესის წარმართვასთან, და დეტალურად განსაზღვროს ქცევის ის წესი, რომელიც იწვევს დისციპლინურ პასუხისმგებლობას.
დისციპლინური წარმოების დაწყება არ უნდა ზღუდავდეს სტუდენტის უფლებას, მონაწილეობა მიიღოს სასწავლო პროცესში, გარდა წესდებითა და შინაგანაწესით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც ეს საფრთხეს უქმნის სხვისი უფლებების, ჯანმრთელობის, დაწესებულების საკუთრებისა და უსაფრთხოების დაცვას. საქმეს წყვეტს თავად დაწესებულება, რომლის წესდებაც განსაზღვრავს გადაწყვეტილების მიღებაზე უფლებამოსილ ორგანოს. სტუდენტს უფლება აქვს დაესწროს თავისი საქმის განხილვას, ხოლო წარმოების განხორციელებისას სარგებლობს შემდეგი გარანტიებით:
- მიიღოს წერილობითი, დასაბუთებული გადაწყვეტილება დისციპლინური წარმოების დაწყების შესახებ;
- დაესწროს საქმის განხილვას და ისარგებლოს დაცვის უფლებით;
- მიაწოდოს შესაბამის ორგანოს თავის ხელთ არსებული ინფორმაცია და მტკიცებულებები;
- მონაწილეობა მიიღოს დაწესებულების ორგანოს მიერ მოპოვებული მტკიცებულებების გამოკვლევაში;
- მოითხოვოს საქმის განხილვა საჯარო სხდომაზე.
მტკიცების ტვირთი დისციპლინური წარმოების საქმეში აწევს ბრალდების მხარეს, ხოლო გადაწყვეტილება უნდა იყოს დასაბუთებული და ემყარებოდეს კანონმდებლობითა და დაწესებულების აქტებით დადგენილი წესით მოპოვებულ მტკიცებულებებს; ყველა მტკიცებულება, რომელიც წარმოების საფუძველია, უნდა გამოიკვლიოს შესაბამისმა ორგანომ. დაწესებულების მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებას სტუდენტს უფლება აქვს სასამართლოში გაასაჩივროს. სტუდენტის სტატუსი წყდება შესაბამისი საგანმანათლებლო პროგრამის დასრულებისას ან დაწესებულების წესდებით გათვალისწინებულ სხვა შემთხვევებში.
სტუდენტის ვალდებულებები და სტუდენტური თვითმმართველობა
უფლებებთან ერთად კანონი სტუდენტს აკისრებს ვალდებულებებს: ის ვალდებულია დაწესებულების მიერ დადგენილი პროგრამის მიხედვით ისწავლოს ყველა ის საგანი, რომელიც საკუთარი სურვილით აირჩია და რომლის სწავლებაც სავალდებულოა, დაიცვას დაწესებულების წესდება და შინაგანაწესი.
სტუდენტური თვითმმართველობა უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში იქმნება ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების მიხედვით, ფარული კენჭისყრით, საყოველთაო, თანასწორი და პირდაპირი არჩევნების საფუძველზე. ძირითად ერთეულებში არჩეული სტუდენტური თვითმმართველობების ერთობლიობა თავად დაწესებულების თვითმმართველობაა, რომელიც შეიმუშავებს სტუდენტური თვითმმართველობის დებულებას. თვითმმართველობა თავისი დებულების შესაბამისად:
- უზრუნველყოფს სტუდენტთა მონაწილეობას დაწესებულების მართვაში;
- ხელს უწყობს სტუდენტთა უფლებების დაცვას;
- ირჩევს თავის წარმომადგენლებს ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულის საბჭოში ან/და საერთაშორისო სკოლის ან საერთაშორისო სამაგისტრო-სადოქტორო სკოლის მმართველის მიერ შექმნილ საკონსულტაციო ორგანოში;
- შეიმუშავებს და შესაბამის ორგანოს წარუდგენს წინადადებებს მართვის სისტემისა და სწავლების ხარისხის გასაუმჯობესებლად;
- ახორციელებს დებულებით გათვალისწინებულ სხვა უფლებამოსილებებს.
გადამწყვეტი გარანტიაა ის, რომ დაწესებულების ადმინისტრაციას უფლება არ აქვს ჩაერიოს სტუდენტური თვითმმართველობის საქმიანობაში. თუ თქვენი შეფასებით ადმინისტრაცია ზღუდავს თვითმმართველობის ან საკუთარ თავის უფლებებს, გაითვალისწინეთ, რომ დაწესებულების ნებისმიერი გადაწყვეტილება სასამართლოში გასაჩივრებადია.