გარიცხვა და მისი გასაჩივრება უმაღლეს განათლებაში „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხლი 43-ით რეგულირდება. ეს ნორმა სტუდენტის უფლებების ერთიანი კატალოგია და სწორედ აქ არის ჩამოყალიბებული ის გარანტიები, რომლებზედაც უნდა დაეყრდნოს ყველა პირს, რომელსაც სტატუსის შეწყვეტასთან ან დისციპლინურ წარმოებასთან აქვს საქმე. ქვემოთ განვმარტავთ, როგორ კითხულობს კანონი გარიცხვას, ვინ და რომელი პროცედურით წყვეტს ამ საკითხს და როგორ გასაჩივრდება მიღებული გადაწყვეტილება.
გარიცხვის სამართლებრივი ბუნება — სტატუსის შეწყვეტა კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში
მუხლი 43-ის მე-12 პუნქტი აწესებს, რომ სტუდენტის სტატუსი წყდება შესაბამისი საგანმანათლებლო პროგრამის დასრულებისას ან უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების წესდებით გათვალისწინებულ სხვა შემთხვევებში. კანონი გარიცხვას ცალკე, ავტონომიურ სახდელად არ წერს — სტატუსის შეწყვეტის საფუძვლებს და განხილვის წესს დაწესებულების წესდება განსაზღვრავს. ამიტომ გასაჩივრების პირველი ნაბიჯი იმ ნორმის იდენტიფიცირებაა, რომელსაც დაწესებულება ეყრდნობა: თუ წესდება კონკრეტულ შემთხვევას ვერ მოიცავს, გადაწყვეტილება სამართლებრივად საეჭვო ხდება.
მუხლი 43-ის მე-8 პუნქტით დისციპლინური წარმოების საკითხს წყვეტს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება, რომლის წესდება გადაწყვეტილების მიღებაზე უფლებამოსილ ორგანოს განსაზღვრავს. გასაჩივრებისას გადამოწმდება, რომ გადაწყვეტილება ამ ორგანოს კომპეტენციაშია მიღებული და დადგენილი წესია დაცული.
სამართლიანი პროცედურისა და პროპორციულობის გარანტიები
მუხლი 43-ის მე-7 პუნქტი მოითხოვს, რომ სტუდენტის მიმართ დისციპლინური წარმოება იყოს დისციპლინური გადაცდომის პროპორციული და შესაძლებელი იყოს მხოლოდ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების წესდებითა და შინაგანაწესით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, დადგენილი წესით, ამ კანონის გათვალისწინებით და სამართლიანი პროცედურის გზით. იმავე პუნქტით დაწესებულება ვალდებულია შეიმუშაოს სტუდენტის ეთიკის კოდექსი და დეტალურად განსაზღვროს ქცევის წესი, რომელიც დისციპლინურ პასუხისმგებლობას იწვევს — ბუნდოვანი ფორმულირებები სახდელის საფუძვლად ვერ გამოდგება.
მუხლი 43-ის მე-8 პუნქტი ასევე იცავს სტუდენტს წარმოების მიმდინარეობისას: დისციპლინური წარმოების დაწყება არ უნდა ზღუდავდეს სტუდენტის უფლებას, მონაწილეობა მიიღოს სასწავლო პროცესში, გარდა წესდებითა და შინაგანაწესით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც ეს საფრთხეს უქმნის სხვისი უფლებების, ჯანმრთელობის, საგანმანათლებლო დაწესებულების საკუთრებისა და უსაფრთხოების დაცვას. სტუდენტს პირდაპირ აქვს უფლება, დაესწროს თავისი საქმის განხილვას — განხილვა მის გარეშე მნიშვნელოვან პროცესუალურ ხარვეზად ითვლება.
მტკიცებულებები, მტკიცების ტვირთი და დასაბუთებული გადაწყვეტილება
მუხლი 43-ის მე-9 პუნქტი აღწერს იმ უფლებებს, რომლებითაც სტუდენტი სარგებლობს დისციპლინური წარმოების განხორციელებისას: წერილობითი ფორმით დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღება წარმოების დაწყების შესახებ; განხილვას დასწრება და დაცვის უფლებით სარგებლობა; საკუთარი ინფორმაციისა და მტკიცებულებების მიწოდება; დაწესებულების ორგანოს მიერ მოპოვებული მტკიცებულებების გამოკვლევაში მონაწილეობა; საჯარო სხდომაზე განხილვის მოთხოვნა. ეს ხუთი გარანტია მინიმალური სტანდარტია, რომლის დარღვევაც გასაჩივრების ყველაზე ხშირი საფუძველია.
მუხლი 43-ის მე-10 პუნქტი განსაზღვრავს მტკიცების წესებს: განხილვისას მტკიცების ტვირთი აწევს ბრალდების მხარეს, ხოლო გადაწყვეტილება უნდა იყოს დასაბუთებული და ემყარებოდეს კანონმდებლობითა და წესდებით-შინაგანაწესით დადგენილი წესით მოპოვებულ მტკიცებულებებს. ყველა მტკიცებულება, რომელიც წარმოების საფუძველია, უნდა გამოიკვლიოს დაწესებულების შესაბამისმა ორგანომ — გამოუკვლეველი მასალის გათვალისწინება დაუშვებელია.
სასამართლო გასაჩივრება — დაცვის უკიდურესი საფეხური
მუხლი 43-ის მე-11 პუნქტი სტუდენტს აძლევს უფლებას, სასამართლოში გაასაჩივროს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების მიერ მის მიმართ მიღებული გადაწყვეტილება. ნორმა ზოგადია და მოიცავს როგორც დისციპლინურ, ისე სტატუსის შეწყვეტასთან დაკავშირებულ ნებისმიერ გადაწყვეტილებას. შიდა საჩივარწერის გავლა ამ ნორმით სასამართლოში მიმართვის წინაპირობად არ არის დასახელებული, თუმცა პრაქტიკულად ის ხშირად დამატებით მტკიცებულებებს ქმნის.
სტატუსის დაკარგვის არადისციპლინური შემთხვევები და მობილობის დაცვა
სტატუსი ყოველთვის არ იწყვეტა სტუდენტის ბრალით. მუხლი 43-ის პირველი პუნქტის „თ“ ქვეპუნქტით სტუდენტს უფლება აქვს, კანონმდებლობითა და მიმღები დაწესებულების წესდებით დადგენილი წესით სწავლების მეორე წლიდან გადავიდეს სხვა უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში. ხოლო პირველი პუნქტის შემდეგ დართული ნორმით — თუ დაწესებულება ლიკვიდირებულ იქნა უფლებამონაცვლის განსაზღვრის გარეშე, დაკარგა ავტორიზაცია ან საგანმანათლებლო პროგრამა აღარ ხორციელდება, მობილობის უფლება წარმოეშობა სწავლის პერიოდის ხანგრძლივობის მიუხედავად — მათ შორის პირველ კურსზეც.
სამხედრო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებისა და სახელმწიფო უსაფრთხოების აკადემიის სტუდენტებზე მუხლი 43 სპეციალურ წესებს აწესებს, მათ შორის გათავისუფლების გადაწყვეტილების გაცნობიდან 10 სამუშაო დღის ვადაში წერილობითი მიმართვის შესაძლებლობას. საჯარო სკოლის დონე კი ცალკე რეჟიმია და ზოგადი განათლების შესახებ კანონით რეგულირდება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ იმ კითხვებს, რომლებიც საგანმანათლებლო დავების პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად ისმის.
განსხვავდება თუ არა გარიცხვა დისციპლინური სახდელისგან?
მუხლი 43 გარიცხვას ცალკე სახდელად არ ასახელებს — სტუდენტის სტატუსი წყდება პროგრამის დასრულებისას ან წესდებით გათვალისწინებულ სხვა შემთხვევებში. დისციპლინური გადაცდომის შემთხვევაში წარმოება პროპორციული უნდა იყოს და სამართლიანი პროცედურის გზით განხორციელდეს, ხოლო შედეგად მიღებული გადაწყვეტილება სასამართლოში გასაჩივრებადია.
შეიძლება თუ არა გარიცხვის გადაწყვეტილების გასაჩივრება სასამართლოში?
დიახ. მუხლი 43-ის მე-11 პუნქტი სტუდენტს უფლებას აძლევს, სასამართლოში გაასაჩივროს დაწესებულების მიერ მის მიმართ მიღებული გადაწყვეტილება. გასაჩივრების საფუძვლად შეიძლება მოგებული იყოს როგორც მატერიალური ნორმის დარღვევა, ისე პროცედურული გარანტიების — დასწრების, დაცვის, მტკიცებულებებთან წვდომის — უგულებელყოფა.
რა ხდება სტუდენტის უფლებებთან წარმოების მიმდინარეობისას?
წარმოების დაწყება არ ზღუდავს სასწავლო პროცესში მონაწილეობის უფლებას, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ეს საფრთხეს უქმნის სხვების უფლებებს, ჯანმრთელობას, დაწესებულების საკუთრებას ან უსაფრთხოებას. სტუდენტს უფლება აქვს დაესწროს თავისი საქმის განხილვას, მიიღოს დაწყების შესახებ წერილობითი დასაბუთებული გადაწყვეტილება და მოითხოვოს საჯარო სხდომაზე განხილვა.
დაკარგავს თუ არა პირველკურსელი სტატუსს, თუ დაწესებულება დაიხურა?
არა. თუ დაწესებულება ლიკვიდირებულ იქნა უფლებამონაცვლის განსაზღვრის გარეშე, დაკარგა ავტორიზაცია ან საგანმანათლებლო პროგრამა აღარ ხორციელდება, სტუდენტს მობილობის უფლება წარმოეშობა ამ დაწესებულებაში სწავლის პერიოდის ხანგრძლივობის მიუხედავად — სწავლის ხანგრძლივობა ხელს არ უშლის მობილობას.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს გუნდი წლებია საგანმანათლებლო დავებზე მუშაობს. ჩვენ შევისწავლით გარიცხვის გადაწყვეტილების საფუძვლებს, განვასხვავებთ დისციპლინურ და არადისციპლინურ სცენარებს, შევაფასებთ პროცედურული გარანტიების დაცვას და დაგეხმარებით საჩივრის მომზადებაში. დაგვიკავშირდით — პირველი კონსულტაცია სიტუაციის შეფასებას დაუთმობს.