მოსწავლის უფლებები სკოლაში და გასაჩივრების უფლება

ზოგადი განათლების მიღების უფლება და ხელმისაწვდომობა

ყველა მოსწავლეს აქვს სრული ზოგადი განათლების მიღების თანაბარი უფლება, რათა სრულად განავითაროს თავისი პიროვნება და შეიძინოს ის ცოდნა და უნარ-ჩვევები, რომლებიც აუცილებელია კერძო და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში წარმატების მიღწევის თანაბარი შესაძლებლობებისთვის. დაწყებითი და საბაზო განათლების მიღება სავალდებულოა. სახელმწიფო ქმნის ზოგადი განათლების სისტემას და სათანადო სოციალურ-ეკონომიკურ პირობებს და უზრუნველყოფს თითოეული მოსწავლის — მათ შორის სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლის — ზოგადი განათლების საცხოვრებელ ადგილთან მაქსიმალურად ახლოს, სახელმწიფო ან მშობლიურ ენაზე მიღების უფლებას. თუ ამ უფლების განხორციელება სტანდარტული ვაუჩერის მეშვეობით შეუძლებელია, სახელმწიფო ასეთ მოსწავლეებს უზრუნველყოფს გაზრდილი ვაუჩერით ან/და დამატებითი დაფინანსებით, სამინისტროს მიერ დამტკიცებული შესაბამისი მიზნობრივი პროგრამის ფარგლებში.

სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლისთვის გამოიყენება ალტერნატიული სასწავლო გეგმა, ეროვნულ სასწავლო გეგმაზე დაფუძნებული ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა ან/და გაფართოებული სასწავლო გეგმა, რომლის შესაბამისადაც ხორციელდება მისი სწავლება, სოციალური ადაპტაცია და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ინტეგრაცია. საჯარო სკოლაში ასეთი მოსწავლე საჭიროების შემთხვევაში უზრუნველყოფილი უნდა იყოს შესაბამისი ადამიანური რესურსითა და პროგრამებით/სერვისებით, რომლებსაც სახელმწიფო აფინანსებს.

სკოლაში დაცული ძირითადი გარანტიები და შეზღუდვების საზღვრები

მოსწავლეს, მშობელს და მასწავლებელს, აგრეთვე მათ გაერთიანებებს უფლება აქვთ, თანაბარ პირობებში, დისკრიმინაციის გარეშე, დადგენილი წესით, სასკოლო დროს ან სკოლის ტერიტორიაზე ისარგებლონ კანონით დაცული და სკოლის მიერ აღიარებული ყველა უფლებითა და თავისუფლებით, აგრეთვე სკოლის ყველა რესურსით. სკოლას შეუძლია ამავე დროსა და ტერიტორიაზე უფლებების შეზღუდვა მხოლოდ არადისკრიმინაციულ საფუძველზე, კერძოდ, როცა არსებობს საფუძვლიანი და გარდაუვალი საფრთხე ჯანმრთელობის, სიცოცხლისა და საკუთრების უსაფრთხოებისთვის, ნარკოტიკების, ალკოჰოლის ან თამბაქოს მოხმარების ან უკანონო ქმედების წახალისებისთვის, უხამსობის ან ცილისწამების გავრცელების, ეთნიკური ან რელიგიური შუღლის გაღვივების, დანაშაულისკენ ან ძალადობისკენ წაქეზებისთვის, ან სასწავლო პროცესის, სკოლის საქმიანობისა და ტერიტორიაზე გადაადგილებისთვის ხელის შეშლისთვის.

ნებისმიერი შეზღუდვა უნდა იყოს გონივრული, პროპორციული და მინიმალური, განხორციელდეს მხოლოდ დადგენილი წესის საფუძველზე, მასწავლებლის პროფესიული ეთიკის კოდექსის სრული დაცვით, ჯეროვანი და სამართლიანი პროცედურით. სკოლა ვალდებულია ყოველ ახალ მოსწავლეს, მშობელს და მასწავლებელს გააცნოს მათი უფლებები და თავისუფლებები, ხოლო შეზღუდვისას — გონივრულ ვადაში განუმარტოს შეზღუდვის საფუძველი. მოსწავლისთვის ეს ინფორმაცია მიეწოდება მისი ასაკისა და ინდივიდუალური შესაძლებლობებისათვის შესაბამისად, კომუნიკაციის ხელმისაწვდომი საშუალებებით. მოსწავლეს, მშობელს და მასწავლებელს ასევე აქვთ საკუთარი უფლებებისა და მათი შეზღუდვის საფუძვლების შესახებ ინფორმაციის მფლობის უფლება და სკოლის მართვაში პირადად ან არჩეული წარმომადგენლის მეშვეობით მონაწილეობის უფლება.

გასაჩივრების უფლება — დავის განხილვის საფეხურები

კანონი მოსწავლეს, მშობელსა და მასწავლებელს აძლევს უფლებას, თავიანთი უფლებებისა და თავისუფლებების დასაცავად გაასაჩივრონ მასწავლებლის, სკოლისა და საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის უკანონო და სხვა არამართლზომიერი ქმედებები, აგრეთვე მოითხოვონ მიყენებული ზიანის სრული ანაზღაურება. სკოლა ვალდებულია შექმნას საჩივრების დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი განხილვის ეფექტიანი საშუალება; საჩივრების მიუკერძოებელი განხილვის ეფექტიანი საშუალების შექმნა ევალება მანდატურის სამსახურსაც. ასეთია დავის გადაწყვეტის პირველი საფეხური, რომელიც სკოლის შინაგანაწესითა და სხვა საკანონმდებლო აქტებით დეტალიზდება.

მეორე საფეხური სასამართლოა: საჯარო სკოლის დირექტორსა და ამ სკოლის თანამშრომლებს, სამეურვეო საბჭოსა და დირექტორს შორის, აგრეთვე საჯარო სკოლის დირექტორსა და სამინისტროს შორის წარმოშობილ შრომით დავებს, როგორც სამოქალაქო დავებს, სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განიხილავს სასამართლო. სასამართლოში საჯარო სკოლის წარმომადგენლობას დირექტორის მინდობილობის საფუძველზე უზრუნველყოფს სამინისტროს ან სამინისტროს შესაბამისი ტერიტორიული ორგანოს თანამშრომელი, ხოლო აფხაზეთისა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკების ტერიტორიებზე — განათლების სფეროში უფლებამოსილი შესაბამისი სამინისტროს ან სამინისტროს თანამშრომელი. საჩივრის წარდგენის კონკრეტული ვადები ამ ნორმებით პირდაპირ არ არის დადგენილი და განისაზღვრება სხვა საკანონმდებლო აქტებით, ამიტომ თითოეულ შემთხვევაში საჭიროა ამ აქტებთან და სკოლის შინაგანაწესთან გაცნობა.

ნეიტრალურობა და დისკრიმინაციის აკრძალვა

დაუშვებელია ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაში სასწავლო პროცესის პოლიტიზება. საჯარო სკოლაში დაუშვებელია სასწავლო პროცესის გამოყენება რელიგიური ინდოქტრინაციის, პროზელიტიზმის ან იძულებითი ასიმილაციის მიზნებისათვის, თუმცა ეს ნორმა არ ზღუდავს სახელმწიფო დღესასწაულებისა და ისტორიული თარიღების აღნიშვნას, აგრეთვე ეროვნული და ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებების დამკვიდრებისკენ მიმართულ ღონისძიებებს. სკოლაში მიღებისას რაიმე სახის დისკრიმინაცია დაუშვებელია; შესარჩევი კონკურსის ჩატარება დასაშვებია მხოლოდ სამხედრო, პროფილურ სახელოვნებო და სასპორტო მომზადებას ახორციელებელ დაწესებულებებში, ასევე სხვა სტატუსის სკოლებში, და კონკურსის ჩატარებისას აუცილებელია პირის სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების გათვალისწინება.

სკოლას არ შეუძლია საკუთარი უფლებამოსილებისა და რესურსების ისეთი გამოყენება, რამაც შესაძლოა პირდაპირ ან ირიბად გამოიწვიოს მოსწავლის, მშობლის, მასწავლებლის ან მათი გაერთიანებების რაიმე დისკრიმინაცია. ნებისმიერი განმასხვავებელი ქმედება ან გამონაკლისის დაშვება ჩაითვლება დისკრიმინაციად, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ის სამართლიანი და გონივრულია და ემსახურება თითოეული პირისა და ჯგუფის თავისუფალი განვითარებისა და თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფას. სკოლა ვალდებულია დაიცვას და ხელი შეუწყოს მოსწავლეებს, მშობლებსა და მასწავლებლებს შორის შემწყნარებლობისა და ურთიერთპატივისცემის დამკვიდრებას, განურჩევლად მათი სოციალური, ეთნიკური, რელიგიური, ლინგვისტური და მსოფლმხედველობრივი კუთვნილებისა. ცალკე წერია „ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანის დაცვის შესახებ“ კანონით დადგენილი მოთხოვნების დაცვა: დაუშვებელია სკოლის საგანმანათლებლო პროგრამაში ისეთი ინფორმაციის შეტანა და სკოლის თანამშრომლის მიერ სკოლის საქმიანობის ფარგლებში ან ტერიტორიაზე მისი გავრცელება ან გავრცელების ხელშეწყობა, რომელიც მიმართულია ამ კანონით აკრძალულ პოპულარიზაციასთან; ტერმინი „პოპულარიზაცია“ სწორედ ამ კანონით განიმარტება.

გამოხატვის, შეკრების, გაერთიანების, პირადი ცხოვრებისა და რწმენის თავისუფლება

მოსწავლეს, მშობელს და მასწავლებელს უფლება აქვთ კანონით დადგენილი წესით, სასკოლო დროს ან სკოლის ტერიტორიაზე მოიძიონ, მიიღონ, შექმნან, შეინახონ, დაამუშაონ ან გაავრცელონ ნებისმიერი ინფორმაცია და იდეები, აგრეთვე გამოიყენონ სკოლის რესურსები ამ მიზნებისთვის. მოსწავლეს უფლება აქვს გამოთქვას საკუთარი აზრი და მოითხოვოს მისი პატივისცემა. დაუშვებელია სასკოლო გამოცემათა სარედაქციო დამოუკიდებლობის ხელყოფა და სასკოლო ბიბლიოთეკაში წიგნების ცენზურა, თუმცა სკოლას უფლება აქვს დააწესოს არადისკრიმინაციული და ნეიტრალური შეზღუდვები, რათა დაიცვას არასრულწლოვნები ასაკის შეუსაბამო ლიტერატურის მავნე ზეგავლენისგან. საქველმოქმედო მიზნებისთვის შემოწირულობების მოზიდვა ნებაყოფლობითია და დადგენილი წესით ხდება; სკოლა ვალდებულია მიიღოს ყველა გონივრული ზომა ფინანსური სახსრების ან სხვა სიკეთის გამოძალვის თავიდან ასაცილებლად. მოსწავლესა და მასწავლებელს აქვთ სწავლის, სწავლებისა და კვლევის აკადემიური თავისუფლება ეროვნული სასწავლო გეგმით დასახული მიზნების მიღწევის ფარგლებში. სკოლას უფლება აქვს დააწესოს სასკოლო ფორმა ისე, რომ არ შეზღუდოს მოსწავლის და მასწავლებლის გამოხატვის თავისუფლება, ხოლო მოსწავლეს და მასწავლებელს უფლება აქვთ დასაბუთებული უარი თქვან სასკოლო ფორმის ტარებაზე.

გარდა გამოხატვის თავისუფლებისა, კანონი იცავს სკოლის თემში კიდევ რამდენიმე ფუნდამენტურ თავისუფლებას:

• შეკრების თავისუფლება — სკოლის ტერიტორიაზე შეკრება შესაძლებელია წინასწარი შეტყობინების საფუძველზე; სკოლას არ შეუძლია შეკრების მსვლელობის წარმართვა ან კონტროლი მონაწილეთა სურვილის საწინააღმდეგოდ, თუმცა საჭიროების შემთხვევაში შეუძლია მას დასწრება; გარეშე პირი მოსწავლეთა შეკრებას ესწრება მხოლოდ მათი მიწვევით, გარდა კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, რაც დაკავშირებულია ტერიტორიაზე უსაფრთხოების უზრუნველყოფასთან;
• გაერთიანების თავისუფლება — მოსწავლეთა, მშობელთა და მასწავლებელთა გაერთიანებების საქმიანობაში სკოლის ჩარევა დაუშვებელია, გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა; გარეშე პირს არ შეუძლია მათი წარმართვა ან კონტროლი;
• პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობა — ვერავის მოეთხოვება პირად ცხოვრებაზე ინფორმაციის გამჟღავნება; პერსონალური მონაცემების შეგროვება და შენახვა ხდება კანონისა და ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მოთხოვნების შესაბამისად; აკადემიური მოსწრების შესახებ ინფორმაცია დისციპლინური მონაცემებისგან განცალკევებით ინახება; სკოლას შეუძლია მოსთხოვოს მოსწავლეს და მასწავლებელს დაავადებებზე, ალკოჰოლზე და ნარკოტიკებზე სამედიცინო შემოწმების გავლა, მაგრამ ვალდებულია უზრუნველყოს ამ შემოწმების ხელმისაწვდომობა; პირადი კომუნიკაციისა და პირად სარგებლობაში გადაცემული სკოლის ქონების ხელშეუხებლობის თვითნებური შეზღუდვა დაუშვებელია;
• რწმენის თავისუფლება — ყველას აქვს რწმენის, აღმსარებლობისა და სინდისის თავისუფლება და ნებისმიერი ან არც ერთი რწმენის ნებაყოფლობით არჩევისა და შეცვლის უფლება; ვერავის დაეკისრება მის რწმენას ძირეულად წინააღმდეგი ვალდებულება, თუ ეს არ ლახავს სხვათა უფლებებს ან ხელს არ უშლის ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული მიღწევის დონის დაძლევას; საჯარო სკოლის ტერიტორიაზე რელიგიური სიმბოლოების განთავსება არააკადემიურ მიზნებს არ უნდა ემსახურებოდეს; საჯარო სკოლის მოსწავლეებს შეუძლიათ სასკოლო დროისგან თავისუფალ დროს ნებაყოფლობით შეისწავლონ რელიგია ან ჩაატარონ რელიგიური რიტუალი, თუ ის რელიგიური განათლების მიღებას ემსახურება.

დისციპლინა და დისციპლინური სახდელები

სასკოლო დისციპლინა დაცულ უნდა იქნეს ისეთი მეთოდებით, რომლებიც ეფუძნება მოსწავლისა და მასწავლებლის თავისუფლებისა და ღირსების პატივისცემას. სკოლის შინაგანაწესით დადგენილი მოთხოვნები, დისციპლინური დევნა და სახდელი უნდა იყოს გონივრული, დასაბუთებული და თანაზომადი. საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი პასუხისმგებლობის ზომების გარდა, სკოლის შინაგანაწესით შეიძლება გათვალისწინებული იყოს მოსწავლის გაფრთხილება, მკაცრი გაფრთხილება, გაკვეთილიდან გაძევება, სკოლიდან დროებით დათხოვნა, მოსწავლისთვის სკოლისათვის სასარგებლო საქმიანობის დაკისრება და სხვა დისციპლინური სახდელები.

პროცედურული გარანტიები მკაფიოდ არის განსაზღვრული: დისციპლინური დევნა შესაძლებელია მხოლოდ შინაგანაწესით გათვალისწინებულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით, ჯეროვანი და სამართლიანი პროცედურით; დევნისას სკოლა ვალდებულია მოსწავლეს ან მასწავლებელს განუმარტოს ჩადენილი დისციპლინური გადაცდომის არსი; მოსწავლის მიმართ დისციპლინური სახდელის გამოყენების ან დისციპლინური დევნის დაწყების შესახებ დაუყოვნებლივ ეცნობება მშობელს; მოსწავლეს უფლება აქვს მასთან დაკავშირებული საკითხის გადაწყვეტისას მშობელთან ერთად წარდგეს. სკოლიდან დროებით დათხოვნის შემთხვევაში მშობელს ამის შესახებ დაუყოვნებლივ აცნობებენ, ხოლო გაკვეთილიდან გაძევების ან სკოლიდან დროებით დათხოვნის შემთხვევაში სკოლა ვალდებულია მოსწავლე თავისი მზრუნველობის ქვეშ ჰყავდეს.

ძალადობის აკრძალვა, შემოწმება და მოსწავლის განცალკევება

სკოლაში ძალადობა მოსწავლის ან ნებისმიერი სხვა პირის მიმართ დაუშვებელია. ფიზიკური ან/და სიტყვიერი შეურაცხყოფის შემთხვევაში სკოლა ვალდებულია დაუყოვნებლივ მოახდინოს სათანადო რეაგირება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. უსაფრთხოებისა და საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის მიზნით მოსწავლე ვალდებულია შეასრულოს საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის, ხოლო მისი არარსებობის შემთხვევაში — სკოლის დირექტორის მიერ განსაზღვრული საამისოდ უფლებამოსილი პირის კანონიერი მითითებები. მანდატური ან უფლებამოსილი პირი ვალდებულია მოსწავლის მიერ სავარაუდო დისციპლინური გადაცდომის ან სამართალდარღვევის ჩადენისა და ამის გამო განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ შეატყობინოს მშობელსა და დირექტორს, ხოლო სავარაუდო სამართალდარღვევის შემთხვევაში — სამართალდამცავ ორგანოებს.

კანონი დასაშვებად ცხადყოფს მხოლოდ უკონტაქტო ზედაპირულ დათვალიერებას — ის შესაძლებელია მარტო იმ დროს, როცა გარემოებები მიუთითებს შინაგანაწესის შესაძლო დარღვევაზე ან/და შესაძლო სამართალდარღვევაზე და არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ შედეგად გამოვლინდება კანონმდებლობით აკრძალული ნივთი, გადაცდომის ან დარღვევის ჩადენის იარაღი, მისი კვალი ატყვია საგანი, ამ გზით მოპოვებული ნივთი ან ფასეულობა, აგრეთვე გარემოებათა გასარკვევად საჭირო საგანი და დოკუმენტი. ამ პროცედურის წესები მკაცრად განსაზღვრულია:

• დათვალიერებას ატარებს მოსწავლის შესაბამისი სქესის მანდატური ან დირექტორის მიერ განსაზღვრული იმავე სქესის საამისოდ უფლებამოსილი პირი — გამონაკლისი დაიშვება მხოლოდ მაშინ, თუ სკოლაში მოსწავლის შესაბამისი სქესის პირი არ არის; დათვალიერებას უნდა ესწრებოდეს სკოლის თანამშრომელიც;
• კოლექტიური უკონტაქტო ზედაპირული დათვალიერება დაუშვებელია; მოსწავლე წინასწარ გააფრთხილებენ მოსალოდნელი დათვალიერების შესახებ, და მშობელს ამის შესახებ დაუყოვნებლივ ატყობინებენ;
• თუ აღმოჩენილია სავარაუდოდ კანონსაწინააღმდეგო ნივთი, რომლის ფლობაზე რეაგირებაც სამართალდამცავი ორგანოს კომპეტენციაა, ამის შესახებ დაუყოვნებლივ ეცნობება სამართალდამცავ ორგანოს, ხოლო ნივთი გადაეცემა მშობელს ან სამართალდამცავ ორგანოს მისი ხასიათის გათვალისწინებით;
• დათვალიერებისა და განცალკევების შესახებ შედგენილია ოქმი, სადაც აისახება საფუძველი, მიზანი, ადგილი, პირობები, თანდასწრება და მონაწილეობა; მოსწავლეს გარემოებები განემარტება მისთვის გასაგებ ენაზე.

მოსწავლის განცალკევება ემოციურად და ფიზიკურად უსაფრთხო გარემოში, დირექტორის მიერ განსაზღვრული უფლებამოსილი პირის თანდასწრებით, დასაშვებია მხოლოდ მოსწავლეთა საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით — მაშინ, როცა მისი ქმედებით საფრთხე ემუქრება ვინმეს სიცოცხლეს ან ჯანმრთელობას, როცა მოსწავლე უარს აცხადებს დათვალიერებაზე და ნივთის აღმოჩენა სხვაგვარად შეუძლებელია, ან როცა ის უარს აცხადებს აღმოჩენილი ნივთის გადაცემაზე. განცალკევებისას სკოლის, მანდატურის და საჭიროების შემთხვევაში ფსიქოლოგის ან სოციალური მუშაკის ღონისძიებები უნდა ემსახურებოდეს უსაფრთხოების უზრუნველყოფას, რისკის შემცირებას და ქცევის მართვას; განცალკევების შესახებ დაუყოვნებლივ ეცნობება მშობელს, ხოლო შესაძლო სამართალდარღვევის დროს — სამართალდამცავ ორგანოს, და ის გრძელდება მშობლის ან მის მიერ განსაზღვრული პირის სკოლაში გამოცხადებამდე. პირის დაცვის მიზნით ვიდეოთვალთვალი ტარდება სკოლის გარე და შიდა პერიმეტრებზე. დათვალიერების, განცალკევების, ვიდეოთვალთვალის ადმინისტრირების, დარღვევთა ელექტრონული საინფორმაციო ბაზისა და მეტალოდეტექტორის გამოყენების დეტალური წესები განისაზღვრება ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაში უსაფრთხოებისა და საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის წესითა და პირობებით — ეს აქტი ცალკე ნორმატიული დოკუმენტია და სწორედ ის ადგენს ამ პროცედურების ტექნიკურ დეტალებს.