ენერგეტიკულ ქსელთან მიერთება — სამართლებრივი ჩარჩო
ენერგეტიკულ ქსელთან მიერთება — იქნება ეს გადამცემ თუ გამანაწილებელ ქსელთან — საქართველოში დარეგულირებულია „ელექტროენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ კანონით, რომელიც აყალიბებს მესამე პირის დაშვების, მოწყობილობების მიერთებისა და ქსელის წესების სრულ სისტემას. ეს გვერდი გიხსნით, როგორ მუშაობს ეს სისტემა: ვინ ახორციელებს დაშვებას, როგორ იწერება საფასური, რას მოიცავს ქსელის წესები და რომელი პრინციპები — არადისკრიმინაციულობა და გამჭვირვალობა — უზრუნველყოფს, რომ მიერთება არ გახდეს ბაზარზე შესვლის ბარიერი.
მიერთების სამართლებრივი რეჟიმი ორ დონეზე არის აგებული: კანონი აწესებს ძირითად წესებს და ამავდროულად აძლევს კომისიას უფლებამოსილებას დაამტკიცოს დეტალური ქსელის წესები, რომლებშიც ხორციელდება მიერთების კონკრეტული პროცედურები. ამიტომ მიერთების დაგეგმვისას ერთდროულად ორი დონის დოკუმენტის ცოდნაა საჭირო — კანონი და მოქმედი ქსელის წესები.
გადამცემ სისტემასთან მესამე პირის დაშვება
გადამცემი სისტემის ოპერატორი ელექტროენერგიის გადამცემი ქსელის წესების მოთხოვნათა დაცვით უზრუნველყოფს გადამცემ სისტემასთან სისტემით მოსარგებლის არადისკრიმინაციულ და შეუზღუდავ დაშვებას. დაშვების საფასურს ანგარიშობს და ადგენს კომისია შესაბამისი მეთოდოლოგიის მიხედვით. სხვადასხვა პირისთვის ერთი და იმავე მომსახურების შეთავაზება ხორციელდება თანაბარი სახელშეკრულებო პირობებით, გადაცემის მომსახურების ჰარმონიზებული ხელშეკრულების გამოყენებით ან გადამცემი ქსელის წესების შესაბამისად.
კანონი არ უშლის ხელს გრძელვადიანი ხელშეკრულებების გაფორმებას, თუ ისინი შეესაბამება საქართველოსა და ენერგეტიკული გაერთიანების კანონმდებლობით დადგენილ კონკურენციის წესებს. გადამცემი სისტემის ოპერატორი საკუთარ ვებგვერდზე აქვეყნებს დაშვების პროცედურას, წესებსა და პირობებს, მათ შორის კომისიის მიერ განსაზღვრულ საფასურებს, აგრეთვე დაშვებისათვის და სისტემით სარგებლობისთვის საჭირო ტექნიკურ და რაოდენობრივ მონაცემებს, რომლებიც რეგულარულად უნდა განახლდეს. კომისიის სამართლებრივი აქტით გათვალისწინებულ შემთხვევაში, დაშვებასთან დაკავშირებული მომსახურება შეიძლება გაეწიოს მხოლოდ შესაბამისი ფინანსური გარანტიის წარდგენის შემდეგ — ასეთი გარანტია უნდა იყოს არადისკრიმინაციული, გამჭვირვალე და პროპორციული და არ უნდა ქმნიდეს ბაზარზე შესვლის გაუმართლებელ ბარიერს.
მოწყობილობების მიერთება გადამცემ ქსელთან და გამანაწილებელ სისტემასთან დაშვება
მიერთების ტექნიკურ მხარეს აწესრიგებს ცალკე ნორმა: გადამცემი სისტემის ოპერატორი გადამცემი ქსელის წესების შესაბამისად უზრუნველყოფს ელექტროენერგიის მოწყობილობების მიერთებას გადამცემ ქსელთან. მოწყობილობების მიერთების საფასურს ადგენს კომისია თავის მიერ მიღებული მეთოდოლოგიის საფუძველზე განხორციელებული გაანგარიშების შედეგად — ანუ საფასური არ არის ოპერატორის შეხედულებისნებრივი საკითხი, არამედ დარეგულირებული გაანგარიშების შედეგი.
გამანაწილებელ დონეზეც იგივე პრინციპი მოქმედებს: გამანაწილებელი სისტემის ოპერატორი წესების მოთხოვნათა დაცვით უზრუნველყოფს გამანაწილებელ სისტემასთან არადისკრიმინაციულ და შეუზღუდავ დაშვებას, და ამ დაშვების საფასური ეფუძნება კომისიის მიერ შესაბამისი მეთოდოლოგიის მიხედვით გაანგარიშებულ და დადგენილ ტარიფს. ეს ნიშნავს, რომ როგორც მსხვილი, ისე მცირე მომხმარებლისთვის მიერთების პირობები ერთსა და იმავე დამოუკიდებელ საფასო და ტექნიკურ ჩარჩოში ჯდება, და განსხვავებული მოპყრობის საფუძველი ქრება.
გამანაწილებელი ქსელის წესები — მიერთების დეტალური რეგულაცია
გამანაწილებელი ქსელის ოპერირება და მართვა ხორციელდება გამანაწილებელი ქსელის წესებით. ერთ სექტორში შეიძლება მხოლოდ ერთი გამანაწილებელი ქსელის წესების დამტკიცება — ელექტროენერგიისთვის და ბუნებრივი გაზისთვის ცალ-ცალკე. წესები ადგენს: ქსელის უსაფრთხოებისთვის საჭირო საოპერაციო მოთხოვნებს; ოპერირების პროცედურებს ჩვეულებრივ და საგანგებო რეჟიმებში; გამანაწილებელ სისტემასთან მესამე პირის დაშვების პროცედურას, წესსა და პირობებს; მიერთების პროცედურასა და პირობებს, მათ შორის მიერთების წინაპირობებს, აღრიცხვის მეთოდს, აღრიცხვის მოწყობილობებზე მფლობელობის უფლებას და ოპერატორისა და სისტემით მოსარგებლის უფლებებსა და ვალდებულებებს; დისპეტჩერიზაციის წესს; დამხმარე მომსახურების კრიტერიუმებს; ქსელის განვითარების დაგეგმვას; სიმძლავრის აღრიცხვას; მომარაგების წყვეტებთან დაკავშირებულ პროცედურებს; დავების განხილვის წესს; ინფორმაციის გამოქვეყნებისა და გაცვლის წესებს; ენერგოეფექტურობასა და მიწოდების უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ ღონისძიებებს.
გამანაწილებელი ქსელის წესებს შეიმუშავებს და ამტკიცებს კომისია გამანაწილებელი სისტემის ოპერატორებთან მჭიდრო თანამშრომლობით, ყველა დაინტერესებულ პირთან კონსულტაციის გავლით. წესები უნდა შეესაბამებოდეს გადამცემი ქსელის წესებსა და კანონით გათვალისწინებულ ტექნიკურ წესებს, ქვეყნდება საკანონმდებლო მაცნეში და ოპერატორების ვებგვერდებზე. მიერთებასთან დაკავშირებული სახელშეკრულებო ურთიერთობები წესებში მიერთების სტანდარტული ხელშეკრულების პირობებით არის დარეგულირებული — ეს ამცირებს ინდივიდუალური მოლაპარაკებების რისკს და მიერთებულ პირს პროგნოზირებად ჩარჩოს აძლევს.
ტრანსსასაზღვრო განზომილება და განახლებადი ენერგიის პრიორიტეტი
მიერთების სისტემა საზღვრებსაც გადაკვეთს: გადამცემი სისტემის ოპერატორს, ორმხრივი ან მრავალმხრივი ხელშეკრულებების შესაბამისად, შეიძლება ჰქონდეს მეზობელი ქვეყნების გადამცემი სისტემის ოპერატორების ქსელთან დაშვება, თუ ეს საჭიროა მისი ფუნქციების შესასრულებლად, მათ შორის ელექტროენერგიის ტრანსსასაზღვრო გადაცემისთვის. ეს ქმნის რეგიონული ინტეგრაციის ტექნიკურ-სამართლებრივ საფუძველს და მნიშვნელოვანია იმ პროექტებისთვის, რომლებიც ექსპორტზე ან იმპორტზე არის ორიენტირებული.
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა განახლებად ენერგიას: წარმოების ობიექტების დისპეტჩერიზაციისას ოპერატორი უფლებამოსილია კანონმდებლობით დადგენილი წესით პრიორიტეტი მიანიჭოს იმ ობიექტებს, რომლებიც ენერგიას განახლებადი ენერგიის წყაროს მეშვეობით აწარმოებენ, ან სხვა წახალისებული წარმოების ობიექტებს. ანუ მწვანე პროექტებისთვის მიერთება არა მარტო შესაძლებელია, არამედ დისპეტჩერულ დონეზე უპირატესობითაა დაცული.
რა უნდა იცოდეს მიერთების მსურველმა
პრაქტიკული თვალსაზრისით, მიერთების მსურველმა უნდა გაითვალისწინოს: პირველი — მიერთება ორივე დონეზე ხორციელდება დამტკიცებული ქსელის წესებით და არა ინდივიდუალური შეთანხმებით, ამიტომ წესების შესწავლა პირველი ნაბიჯია; მეორე — საფასური დამოუკიდებლად წყდება კომისიის მიერ მეთოდოლოგიის საფუძველზე, რაც იმას ნიშნავს, რომ ტარიფთან დაკავშირებული სადავო საკითხები გასაჩივრებადია და არა „მოლაპარაკების საგანი“; მესამე — ტექნიკური და რაოდენობრივი მონაცემები გამოქვეყნებული და რეგულარულად განახლებადია, რაც პროექტის დაგეგმვას აადვილებს.
მეოთხე — გარკვეულ შემთხვევებში შეიძლება ფინანსური გარანტიის მოთხოვნა, რომლის პირობებიც ხელშეკრულების სტანდარტულ პირობებში უნდა იყოს გათვალისწინებული და რომელიც არადისკრიმინაციული, გამჭვირვალე და პროპორციული უნდა იყოს. ამ ელემენტების წინასწარ გათვალისწინება მიერთების პროცესს პროგნოზირებადს ხდის და რისკს ამცირებს როგორც მიერთების მსურველისთვის, ასევე ქსელის ოპერატორისთვის.