თეატრალური დადგმის ხელშეკრულება საქართველოში ცალკე თეატრალური კანონით არ არის რეგულირებული — ასეთი კანონი არ არსებობს. დადგმაზე შეთანხმება საავტორო უფლებების კანონით განისაზღვრება: დადგმა გადამუშავებული ნაწარმოებია, მისი საჯარო ჩვენება და შესრულება კი ავტორის ქონებრივ უფლებებს ეყრდნობა, ხოლო შეკვეთილი დადგმის შემთხვევაში მოქმედებს ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულების წესები. ქვემოთ განვმარტავთ ამ სამ საყრდენს კანონის მეცათოთხმეტე, მეთუთმეტე და ორმოცდამესამე მუხლების მიხედვით.
დადგმა როგორც გადამუშავებული ნაწარმოები
მეცათოთხმეტე მუხლის თანახმად, გადამუშავებული ნაწარმოების ავტორს ეკუთვნის საავტორო უფლება მის მიერ განხორციელებულ გადამუშავებაზე. დადგმის შემქმნელი — დამდგმელი — საკუთარ სარეჟისორო და სასცენო გადაწყვეტილებებზე ავტორია, თუმცა მან უნდა დაიცვას დასადგმელი ნაწარმოების ავტორის საავტორო უფლება. ამასთან, გადამუშავებული ნაწარმოების ავტორის უფლება ხელს არ უშლის სხვა პირებს, გადაამუშაონ იგივე ნაწარმოები — სხვა თეატრს შეუძლია იმავე პიესაზე საკუთარი, დამოუკიდებელი დადგმა გააკეთოს.
ქონებრივი უფლებები და საჯარო შესრულება
მეთუთმეტე მუხლის მიხედვით, ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს აქვს ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენების განსაკუთრებული უფლება. ეს ნიშნავს უფლებას, განახორციელოს, ნება დართოს ან აკრძალოს ნაწარმოების რეპროდუცირება, გავრცელება, იმპორტი, საჯარო ჩვენება, საჯარო შესრულება, საჯარო გადაცემა, თარგმნა და გადამუშავება. სპექტაკლისთვის გადამწყვეტია საჯარო შესრულებისა და საჯარო გადაცემის უფლება: თეატრი პიესას სცენაზე სწორედ ამ უფლებათა ნებართვით იყენებს.
ავტორს უფლება აქვს მიიღოს საავტორო ჰონორარი ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისათვის. ჰონორარის ოდენობა და გადახდის წესი დგინდება ავტორს, უფლების სხვა მფლობელს ან კოლექტიურ საფუძველზე მმართველ ორგანიზაციასა და მოსარგებლეს შორის დადებული ხელშეკრულებით. თუ ორგანიზაცია და მოსარგებლე ვერ შეთანხმდებიან, ჰონორარს განსაზღვრავს „საქპატენტის“ თავმჯდომარის ბრძანებით შექმნილი კომისია; მისი გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს სასამართლოში მისი მიღებიდან 2 თვის ვადაში, თუმცა გასაჩივრება გადაწყვეტილების მოქმედებას არ აჩერებს.
შექმნის ხელშეკრულება შეკვეთილი დადგმისას
ორმოცდამესამე მუხლი აწესრიგებს ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულებას: ავტორი კისრულობს ვალდებულებას, შექმნას ნაწარმოები ხელშეკრულების პირობების მიხედვით და გადასცეს იგი შემკვეთს, ხოლო შემკვეთი — მიიღოს ნაწარმოები და გადაუხადოს ავტორს ჰონორარი. ავტორი ვალდებულია ნაწარმოები პირადად შექმნას, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული; სხვა პირის ჩართვა დასაშვებია მხოლოდ შემკვეთის თანხმობით.
შემკვეთი ვალდებულია ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადის დადგომისთანავე დაათვალიეროს ნაწარმოები და წერილობით შეატყობინოს ავტორს მოწონების ანდა დაწუნების ან შესწორების აუცილებლობის შესახებ. თუ ავტორს ვადაში წერილობითი შეტყობინება არ გაეგზავნა, ნაწარმოები მოწონებულად ითვლება. ბათილია ხელშეკრულების ის პირობა, რომელიც ზღუდავს ავტორის უფლებას მომავალში შექმნას ნაწარმოები განსაზღვრულ თემაზე ან დარგში, და ხელშეკრულების საგანი არ შეიძლება იყოს მომავალში შესაქმნელ ნაწარმოებზე უფლების გადაცემა. შეკვეთის შედეგად შექმნილ ნაწარმოებზე ქონებრივი საავტორო უფლებები ეკუთვნის შემკვეთს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
რა უნდა განისაზღვროს ხელშეკრულებით
თეატრალური დადგმის ხელშეკრულების შინაარსი ამ ნორმებიდან გამომდინარეობს: მხარეებმა უნდა განსაზღვრონ, შექმნა თუ მხოლოდ გამოყენება ხდება — დადგმის შეკვეთა თუ არსებული პიესის ლიცენზირება; რა ჰონორარი და რომელ ეტაპებზე გადაიხდევინება; რა ვადით და რომელ ტერიტორიაზე გამოიყენება დადგმა; ასევე მიუთითონ დადგმის ავტორობა და დასადგმელი ნაწარმოების ავტორის უფლებების პატივისცემა.
გარდა ამისა, ხელშეკრულებაში სასურველია დაიდგინოს ნაწარმოების დათვალიერებისა და მისდამი პასუხის გაცემის წესი: რადგან შემკვეთის მიერ ვადაში წერილობითი შეტყობინების არგაზავნის შემთხვევაში ნაწარმოები მოწონებულად ითვლება, თეატრისთვის მნიშვნელოვანია ეს ვადა და შეტყობინების ფორმა წინასწარ იყოს გაწერილი. ავტორისთვის ავანსის გადახდის წესი, ვადა და ოდენობაც განისაზღვრება ხელშეკრულებით — კანონი ამ პირობებს თვითონ არ აწესრიგებს და მათ მხარეთა შეთანხმებას ტოვებს.
ხშირად დასმული კითხვები
დადგმებთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად იკითხებენ თეატრალურ კანონზე, დადგმის ავტორობაზე და ჰონორარზე. კანონი ქონებრივ უფლებებს დეტალურად ჩამოთვლის: განსაკუთრებული უფლება მოიცავს ნაწარმოების რეპროდუცირებას, ორიგინალის ან ასლების გავრცელებას, იმპორტირებას, საჯარო ჩვენებასა და შესრულებას, საჯარო გადაცემას, თარგმნას, გადამუშავებას, გაქირავებას და სხვაგვარ გამოყენებას. ავტორს ჰონორარის უფლებაც აქვს ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისთვის, ხოლო ჰონორარის ოდენობა და გადახდის წესი მოსარგებლესთან ხელშეკრულებით განისაზღვრება. საქართველოში ასლის პირველი გაყიდვით ავტორის უფლება ამ ასლის შემდგომ გავრცელებაზე ამოიწურება. გადამუშავებული ნაწარმოების ავტორს თავისი გადამუშავების უფლება ეკუთვნის, თუმცა მან უნდა დაიცვას საწყისი ნაწარმოების ავტორის უფლება, და მისი უფლება სხვებს არ უშლის იმავე ნაწარმოების გადამუშავებას.
არსებობს თუ არა ცალკე თეატრალური კანონი?
არა. თეატრალური დადგმის ხელშეკრულებას საავტორო უფლებების კანონი მართავს — დადგმა გადამუშავებული ნაწარმოებია, შეკვეთილი დადგმა კი შექმნის ხელშეკრულებად განიხილება.
ვის ეკუთვნის დადგმა?
გადამუშავებული ნაწარმოების ავტორს — დამდგმელს — ეკუთვნის საავტორო უფლება გადამუშავებაზე, თუმცა მან უნდა დაიცვას დასადგმელი ნაწარმოების ავტორის უფლება. სხვა თეატრს იმავე ნაწარმოების გადამუშავების უფლება რჩება.
რა ხდება, თუ შემკვეთი ვადაში არ პასუხობს?
თუ ავტორს ხელშეკრულებით დადგენილ ვადაში წერილობითი შეტყობინება არ გაეგზავნა, ნაწარმოები შემკვეთის მიერ მოწონებულად ითვლება.
შეიძლება თუ არა ავტორის შეზღუდვა მომავალ შემოქმედებაზე?
არა — ხელშეკრულების პირობა, რომელიც ზღუდავს ავტორის უფლებას მომავალში განსაზღვრულ თემაზე ან დარგში შექმნას ნაწარმოები, ბათილია.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი მუშაობს თეატრებთან, დამდგმელებთან და ავტორებთან: ვამზადებთ დადგმის შეკვეთისა და ლიცენზირების ხელშეკრულებებს, ვაწესრიგებთ ჰონორარებს და საჯარო შესრულების უფლებებს, ვზრუნავთ იმაზე, რომ დადგმა კანონიერი საფუძვლებით განხორციელდეს.
თუ გეგმავთ დადგმას ან დავა გაქვთ სპექტაკლის უფლებებზე, მოგვწერეთ Legal.ge-ზე — შევაფასებთ ხელშეკრულებას და დავიცავთ თქვენს ინტერესებს კანონის შესაბამისად.