თეატრალური პროცესის მონაწილეთა უფლებრივი ბალანსი
თეატრისა და სცენის სამართალი აერთიანებს იმ წესებს, რომლებიც სპექტაკლის შექმნიდან საჯარო ჩვენებამდე მონაწილეობს და აწესრიგებს დრამატურგის, თეატრისა და მსახიობის ურთიერთობას. საქართველოში ეს სფერო ეყრდნობა „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ კანონს: მისი მუხლი 17 განსაზღვრავს ნაწარმოების ავტორის პირად არაქონებრივ უფლებებს, მუხლი 18 — ავტორის ქონებრივ უფლებებს, მათ შორის ნაწარმოების საჯარო შესრულებისა და გადაცემის უფლებას, ხოლო მუხლი 47 — შემსრულებლის, მათ შორის მსახიობის, პირად და ქონებრივ უფლებებს შესრულებაზე.
სცენის სამართლის პრაქტიკაში სამივე კითხვა ჭარბობს: ვინ აკონტროლებს ტექსტს და მის ცვლილებებს, ვის თანხმობით შეიძლება სპექტაკლის ჩვენება და გადაცემა, და რა უფლებები აქვს მსახიობს საკუთარ შესრულებაზე. ქვემოთ ამ კითხვებზე პასუხი კანონის ზუსტი დებულებებით არის მოცემული.
დრამატურგის პირადი არაქონებრივი უფლებები
ავტორს თავის ნაწარმოებაზე გააჩნია პირადი არაქონებრივი უფლებები (მუხლი 17): მას უფლება აქვს აღიარებულ იქნეს ნაწარმოების ავტორად და მოითხოვოს ასეთი აღიარება ყოველ გამოყენებისას; მიუთითოს ფსევდონიმი სახელის ნაცვლად; გადაწყვიტოს, როდის, სად და რა ფორმით გახდის ცნობილს ნაწარმოების შექმნის ფაქტს; ნება დართოს სხვა პირებს შეიტანონ ცვლილებები როგორც თვით ნაწარმოებში, ისე მის სახელწოდებასა და ავტორის სახელში, და წინ აღუდგეს მისი თანხმობის გარეშე ცვლილებების შეტანას (ნაწარმოების ხელშეუხებლობის უფლება); დაიცვას ნაწარმოება ყოველგვარი დამახინჯებისაგან ან სხვაგვარი ხელყოფისაგან, რომელმაც შეიძლება შელახოს ავტორის პატივი, ღირსება ან საქმიანი რეპუტაცია. სცენისთვის ადაპტირებული ტექსტიც ამ დაცვის ქვეშია: დადგმაში შეტანილი უთანხმო ცვლილებები ხელშეუხებლობის უფლების დარღვევა შეიძლება აღმოჩნდეს.
ავტორს აგრეთვე უფლება აქვს მოითხოვოს ნაწარმოების გამოყენების შეწყვეტა (გამოხმობის უფლება); ამ შემთხვევაში იგი ვალდებულია საჯაროდ განაცხადოს გამოხმობის შესახებ, განხორციელება ხდება ავტორის ხარჯზე, და მოსარგებლეს უნდა აუნაზღაუროს მიყენებული ზიანი მიუღებელი მოგების ჩათვლით. პირადი არაქონებრივი უფლებები ავტორს ეკუთვნის მისი ქონებრივი უფლებებისგან დამოუკიდებლად და მათი გასხვისება ავტორის სიცოცხლეში დაუშვებელია.
საჯარო შესრულება და ქონებრივი უფლებები
ნაწარმოების ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს აქვს ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენების განსაკუთრებული უფლება (მუხლი 18). ეს ნიშნავს უფლებას, განახორციელოს, ნება დართოს ან აკრძალოს ნაწარმოების რეპროდუცირება, გავრცელება, საჯარო ჩვენება, საჯარო შესრულება, საჯარო გადაცემა — პირველი ან ხელახალი, მათ შორის სადენით ან უმავთულო კავშირგაბმულობით, რომ ნაწარმოები ხელმისაწვდომი იყოს ნებისმიერი პირისთვის მის მიერ არჩეულ დროს და ადგილიდან — აგრეთვე თარგმნა და გადამუშავება. სპექტაკლის ჩვენება სცენაზე სწორედ საჯარო შესრულებაა, ხოლო ჩანაწერის ეთერში ან ქსელში გაშვება — საჯარო გადაცემა; ორივე მოქმედება ავტორის ნებართვას საჭიროებს. ავტორს უფლება აქვს მიიღოს საავტორო ჰონორარი ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისათვის; ჰონორარის ოდენობა და გადახდის წესი მხარეთა შორის ხელშეკრულებით დგინდება.
მსახიობის — შემსრულებლის — უფლებები
შემსრულებელს თავის შესრულებაზე აქვს პირადი და ქონებრივი უფლებები (მუხლი 47): სახელის უფლება; უფლება, დაიცვას შესრულება ყოველგვარი დამახინჯებისაგან ან სხვაგვარი ხელყოფისაგან, რომელმაც შეიძლება შელახოს მისი პატივი, ღირსება ან საქმიანი რეპუტაცია; და უფლება, გამოიყენოს შესრულება ნებისმიერი ფორმით, ყოველი გამოყენებისთვის ჰონორარის მიღების უფლების ჩათვლით. შესრულების გამოყენების განსაკუთრებული უფლება მოიცავს ნებას ან აკრძალვას: იმ შესრულების ჩაწერა, რომელიც ადრე არ იყო ჩაწერილი, ფონოგრამაზე ჩაწერილი შესრულების რეპროდუცირება, შესრულების ეთერში ან კაბელით გადაცემა, ჩანაწერის გადაცემა და ფონოგრამის გავრცელება.
ნებართვა გაიცემა შემსრულებლის მიერ, ხოლო შემსრულებელთა კოლექტივის შესრულებაზე — ასეთი კოლექტივის ხელმძღვანელის მიერ, მოსარგებლესთან დადებული წერილობითი ხელშეკრულების საფუძველზე. მნიშვნელოვანია შემსრულებელსა და მაუწყებლობის ორგანიზაციას შორის ხელშეკრულების ეფექტიც: ეთერში ან კაბელით გადაცემის ხელშეკრულება ჩაწერის, ხელახალი გადაცემისა და რეპროდუცირების უფლებებს გადასცემს მხოლოდ მაშინ, თუ ეს პირდაპირ არის გათვალისწინებული. ხმისა და გამოსახულების ცალ-ცალკე გამოყენების საკითხი აუდიოვიზუალურ ნაწარმოებთან დაკავშირებითაც არის რეგულირებული: ასეთ ხელშეკრულებას შესრულებლის უფლებათა გადაცემა მოჰყვება, მაგრამ იგი აუდიოვიზუალური ნაწარმოების გამოყენებით შემოიფარგლება.
ხშირად დასმული კითხვები
შეიძლება თუ არა პიესის შეცვლა ავტორის თანხმობის გარეშე?
არა. ნაწარმოებში ცვლილებების შეტანა ავტორის ნებართვას საჭიროებს; უთანხმო ცვლილება ხელშეუხებლობის უფლების დარღვევაა, თუ ის ნაწარმოებს ამახინჯებს.
ვის თანხმობით შეიძლება სპექტაკლის ჩვენება?
საჯარო შესრულება ავტორის განსაკუთრებული უფლებაა — ჩვენება, გადაცემა და ჩაწერა ნებართვას ემყარება; ჰონორარიც ხელშეკრულებით განისაზღვრება.
რა რჩება მსახიობს შესრულებაზე?
სახელის უფლება, რეპუტაციის პატივისცემის უფლება და ჰონორარის მიღების უფლება; სამსახურებრივი შესრულების შემთხვევაში გამოყენების განსაკუთრებული უფლება დამსაქმებელს გადადის, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
შეიძლება თუ არა პირადი არაქონებრივი უფლებების გასხვისება?
არა — ავტორის სიცოცხლეში დაუშვებელია; ისინი ქონებრივი უფლებებისგან დამოუკიდებლად არსებობს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
თეატრალურ პროექტში თითოეულ მონაწილეს — ავტორს, თეატრს და შემსრულებელს — საკუთარი პოზიციის სამართლებრივი გააზრება სჭირდება. Legal.ge პლატფორმაზე შეგიძლიათ მოიძიოთ საავტორო და ხელშეკრულებითი სამართლის გამოცდილი იურისტი, რომელიც დაგეხმარებთ დადგმის ხელშეკრულების მომზადებაში, ნებართვების სტრუქტურირებაში და უფლებების დარღვევისას დავის წარმოებაში. შეარჩიეთ სპეციალისტი და დაიცავით თქვენი შემოქმედებითი და შესრულებითი ინტერესები.