შესავალი: რეგისტრირებული გირავნობის არსი
რეგისტრირებული გირავნობით დატვირთული მოთხოვნის აღსრულება წარმოადგენს სამოქალაქო და კომერციულ სამართალში კრედიტორის უფლებების დაცვის უმნიშვნელოვანეს მექანიზმს. განსხვავებით იპოთეკისგან, რომელიც უძრავ ქონებას ეხება, გირავნობა გამოიყენება მოძრავი ნივთებისა და არამატერიალური ქონებრივი სიკეთეების (მაგალითად, ავტომობილების, საწარმოო დანადგარების, აქციების, წილების, ინტელექტუალური საკუთრების) ვალდებულების უზრუნველსაყოფად. რეგისტრირებული გირავნობა ნიშნავს, რომ ეს უფლება ოფიციალურად არის ასახული საჯარო რეესტრში ან მომსახურების სააგენტოში, რაც კრედიტორს ანიჭებს პრივილეგირებულ სტატუსს. როდესაც მოვალე ვერ იხდის სესხს ან არ ასრულებს სხვა ფინანსურ ვალდებულებას, კრედიტორს უფლება აქვს, დაიკმაყოფილოს მოთხოვნა დაგირავებული მოძრავი ქონების რეალიზაციით. აღსრულების ეს პროცესი, თუმცა წააგავს იპოთეკის აღსრულებას, ხასიათდება თავისი სპეციფიკური სირთულეებით, ძირითადად იმიტომ, რომ მოძრავი ქონების გადამალვა, დაზიანება ან გასხვისება ბევრად უფრო მარტივია, ვიდრე უძრავი ქონების.
რეგისტრირებული გირავნობით უზრუნველყოფილი მოთხოვნის აღსრულების სერვისი იწყება კრედიტორის მიერ სააღსრულებო წარმოების ინიცირებით და სრულდება დაგირავებული ნივთის რეალიზაციით ან მისი ნატურით გადაცემით. მომსახურება მოიცავს სააღსრულებო ფურცლის წარდგენას აღსრულების ეროვნულ ბიუროში, აღმასრულებელთან მჭიდრო თანამშრომლობას დაგირავებული ქონების ფიზიკურად მოძიებისა და დაყადაღების მიზნით. ავტომობილების შემთხვევაში, პროცესი გულისხმობს საპატრულო პოლიციის ჩართვას და ავტომობილის სპეციალურ სადგომზე გადაყვანას. სპეციალისტები უზრუნველყოფენ ქონების საბაზრო შეფასების დანიშვნას და ელექტრონული აუქციონის ჩატარების მონიტორინგს. ასევე, სერვისი ითვალისწინებს მესამე პირების მხრიდან შესაძლო პრეტენზიების სამართლებრივ მოგვარებას (მაგალითად, თუ დაგირავებული ნივთი მესამე პირის მფლობელობაში იმყოფება) და კრედიტორის უპირატესი უფლების დაცვას სხვა კრედიტორებთან მიმართებაში.
გავრცელებული პრაქტიკული სცენარები
ყველაზე გავრცელებული სცენარი, სადაც რეგისტრირებული გირავნობის აღსრულება ხდება საჭირო, არის ავტოსესხები და ლომბარდული მომსახურება. როდესაც ფიზიკური პირი ვერ ფარავს ავტომობილის შესაძენად გამოყოფილ სესხს, ბანკი ან მიკროსაფინანსო ორგანიზაცია იწყებს ავტომობილის იძულებით ჩამორთმევასა და გაყიდვას. ასევე ძალიან ხშირია ბიზნეს (B2B) სცენარები, როდესაც კომპანია იღებს სესხს და უზრუნველყოფად დებს სპეციფიკურ დანადგარებს, სასაქონლო მარაგებს ან კომპანიის წილებს (შპს-ს წილების გირავნობა). ბიზნესის გადახდისუუნარობისას კრედიტორი ახდენს ამ მოძრავი აქტივების ან კომპანიის წილების რეალიზაციას. კიდევ ერთი საინტერესო შემთხვევაა საბანკო ანგარიშებზე ან დებიტორულ დავალიანებებზე რეგისტრირებული გირავნობა, რაც კრედიტორს საშუალებას აძლევს პირდაპირ მოითხოვოს თანხა მოვალის ანგარიშებიდან ვალდებულების დარღვევისთანავე.
საქართველოს კანონმდებლობა და გირავნობის რეგულირება
საქართველოში რეგისტრირებული გირავნობის ინსტიტუტი მოწესრიგებულია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით, ხოლო მისი აღსრულების მექანიზმები – სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ საქართველოს კანონით. სამოქალაქო კოდექსი განასხვავებს მფლობელობით და რეგისტრირებულ გირავნობას. რეგისტრირებული გირავნობის დროს ნივთი რჩება მოვალის მფლობელობაში, ხოლო გირავნობის უფლება რეგისტრირდება საჯარო რეესტრში. კანონმდებლობა მკაცრად იცავს კრედიტორის (მოგირავნის) პრივილეგიას: ქონების გაყიდვისას მისი მოთხოვნა კმაყოფილდება სხვა (არაუზრუნველყოფილი) კრედიტორების მოთხოვნებზე წინ. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ სამოქალაქო კოდექსი ითვალისწინებს სპეციალურ წესებს გირავნობის საგნის რეალიზაციისთვის, რაც შეიძლება მოხდეს როგორც სასამართლოს/აღმასრულებლის მეშვეობით, ისე პირდაპირი მიყიდვის გზით, თუ ეს პირდაპირ არის გათვალისწინებული მხარეთა შორის გაფორმებულ ხელშეკრულებაში. ეს უკანასკნელი მნიშვნელოვნად ამარტივებს და აჩქარებს ვალის ამოღების პროცესს.