ფრენის დაგვიანების სამართლებრივი ჩარჩო
ფრენის დაგვიანების კომპენსაცია საჰაერო კოდექსის იმ ნორმებზეა აგებული, რომლებიც გადამყვან-გადამზიდველის ვალდებულებებსა და პასუხისმგებლობას აწესრიგებს. საერთაშორისო და შიდა გადაყვანა-გადაზიდვისას მოწმობის მფლობელის მოვალეობები განისაზღვრება „საერთაშორისო საჰაერო გადაზიდვის ზოგიერთი წესის უნიფიკაციის შესახებ“ 1999 წლის 28 მაისის მონრეალის კონვენციის, საქართველოს სხვა საერთაშორისო ხელშეკრულებების, კოდექსის, სამოქალაქო კოდექსისა და სააგენტოს ნორმატიული აქტების შესაბამისად. მგზავრის გადაყვანის ან/და ბარგის გადაზიდვის შეფერხებისას მოწმობის მფლობელის ვალდებულებები კონკრეტულად განისაზღვრება სააგენტოს ნორმატიული აქტით — ეს არის ის დოკუმენტი, რომელიც დაგვიანებისას მგზავრის უფლებების დეტალურ სიას შეიცავს.
ხელშეკრულების შეწყვეტა და უზრუნველყოფის ვალდებულებები
დაგვიანების კლასიფიკაცია საქმის პირველი ანალიტიკური ნაბიჯია: გადადებული გაფრენა, გაუქმებული რეისი თუ ხელშეკრულების შეწყვეტა — თითოეული მათგანი სხვა სამართლებრივ კვალიფიკაციას ატარებს. კოდექსი შეწყვეტის ორ საფუძველს ასახელებს — უსაფრთხოება და ნორმატიული მოთხოვნების დარღვევის თავიდან აცილება — და სწორედ ამ ჩამონათვალში ჯდება თუ არა კონკრეტული მიზეზი, ეს ის კითხვაა, რომელსაც მოთხოვნამდე უნდა მიეცეს პასუხი. დაუძლეველი ძალის გარემოებები ცალკე ტესტია: ისინი ათავისუფლებენ მოვალეობისგან მხოლოდ მაშინ, თუ მათ მიერ გამოწვეული ვერ შესრულდება ან არასათანადოდ შესრულდება მოვალეობა.
კოდექსი გადამყვან-გადამზიდველს უფლებას აძლევს შეწყვიტოს ხელშეკრულება, თუ ეს აუცილებელია ფრენის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად ან აფრენის, დაფრენის ან გადაფრენის სახელმწიფოს ნორმატიული აქტების მოთხოვნათა დარღვევის თავიდან ასაცილებლად — სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი შემთხვევების გარდა. ასეთი შეწყვეტა დაგვიანების ერთ-ერთი კანონიერი მიზეზია; პარალელურად, გადამყვანი თავისუფლდება შესაბამისი მოვალეობების შესრულებისგან, თუ მათ დაუძლეველი ძალით გამოწვეულ გარემოებათა გამო ვერ შეასრულებს ან არასათანადოდ შეასრულებს. მგზავრის პერსპექტივიდან ეს ორი წესი ერთად წყვეტს, როდის არსებობს კომპენსაციის მოთხოვნის საფუძველი და როდის — არა.