საბაჟო წარმომადგენლობის ცნება და სამართლებრივი საფუძველი
საბაჟო ბროკერაჟი საქართველოს საბაჟო კოდექსის მე-14 და მე-15 მუხლებით რეგულირებული ინსტიტუტია: პირს უფლება აქვს, საბაჟო ორგანოსთან ურთიერთობა განახორციელოს კანონიერი წარმომადგენლის ან უფლებამოსილი წარმომადგენლის მეშვეობით. ეს ნიშნავს, რომ გადაზიდვის, დეკლარირების ან სხვა საბაჟო ფორმალობის დროს დეკლარანტის ფიგურას წარმომადგენლის ფიგურა ანაცვლებს შესაძლებელია და ამ ჩანაცვლებას კანონი საგანგებო წესით აწესრიგებს.
საბაჟო წარმომადგენელი, როგორც ცნება, განისაზღვრება როგორც პირი, რომელიც სხვა პირის დავალებით საბაჟო ორგანოსთან ამ სხვა პირის ურთიერთობისას ახორციელებს საქართველოს საბაჟო კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ქმედებებსა და საბაჟო ფორმალობებს. პრაქტიკაში ეს ინსტიტუტი საბაჟო ბროკერის საქმიანობის სამართლებრივ ბირთვს წარმოადგენს: პროფესიული ცოდნა საბაჟო პროცედურებში კლიენტის სახელით ან კლიენტის დავალებით გამოიყენება.
კანონიერი და უფლებამოსილი წარმომადგენელი
კანონი განასხვავებს წარმომადგენლობის ორ საფუძველს. ფიზიკური პირის კანონიერ წარმომადგენლად მიიჩნევა პირი, რომელიც საქართველოს კანონმდებლობის საფუძველზე ახორციელებს შესაბამის უფლებამოსილებას, და ამ შემთხვევაში ფიზიკური პირის ამ კოდექსით გათვალისწინებული ყველა ვალდებულება და პასუხისმგებლობა მის კანონიერ წარმომადგენელს ეკისრება — სრული გადატანაა და არა გაზიარება.
უფლებამოსილი წარმომადგენლის ინსტიტუტი კი მინდობილობაზე არის აგებული: ფიზიკური პირის გარდა, სხვა პირის უფლებამოსილი წარმომადგენელი მოქმედებს ამ სხვა პირის მიერ გაცემული მინდობილობის საფუძველზე, ხოლო ფიზიკური პირის უფლებამოსილი წარმომადგენელი — ამ ფიზიკური პირის მიერ გაცემული და სანოტარო წესით დადასტურებული მინდობილობის საფუძველზე. სანოტარო ფორმა აქ ფიზიკური პირების მიმართ არის აუცილებელი, რაც საბაჟო ორგანოსათვის უფლებამოსილების სანდოობის გარანტიას ქმნის.
წარმომადგენლობის საფუძვლის განსხვავება პრაქტიკული კითხვის სახით ისმის ხშირად: იმავე კლიენტთან ხანგრძლივი თანამშრომლობისას მინდობილობის შინაარსი და მოქმედების ფარგლები ზუსტად უნდა იყოს გაწერილი, რადგან საბაჟო ორგანო უფლებამოსილებას მოთხოვნის საფუძველზე ამოწმებს და არასრულყოფილი მინდობილობა ფორმალობის შეფერხებას იწვევს. ამავდროულად, კანონიერი წარმომადგენლობის შემთხვევაში საფუძველი კანონმდებლობიდან მოდის და ცალკე დოკუმენტს არ საჭიროებს, თუმცა პასუხისმგებლობის სრული გადატანა ამ შემთხვევაშიც მოქმედებს.
პირდაპირი და ირიბი წარმომადგენელი
წარმომადგენელი ორგვარია. პირდაპირი წარმომადგენელი მოქმედებს სხვა პირის სახელით და ამავე პირის დავალებით — საბაჟო ორგანო წინაშე კლიენტი თავად ჩნდება, ხოლო ბროკერი მის სახელს ასრულებს. ირიბი წარმომადგენელი კი თავისი სახელით მოქმედებს, მაგრამ სხვა პირის დავალებით — გარედან საბაჟო ორგანო სწორედ ბროკერთან აქვს საქმე, თუმცა ეკონომიკური ინტერესი დავალების მიმცემს ეკუთვნის.
ამ განსხვავებას პასუხისმგებლობის განაწილებაშიც აქვს გადამწყვეტი მნიშვნელობა: საბაჟო ფორმალობის განხორციელებისას ირიბ წარმომადგენელს ეკისრება ისეთივე პასუხისმგებლობა, როგორიც დაეკისრებოდა შესაბამისი დავალების მიმცემ პირს. ცალკე უნდა აღინიშნოს ტერიტორიული მოთხოვნა: წარმომადგენელი საქართველოში დაფუძნებული პირი უნდა იყოს, თუმცა ეს სავალდებულო არ არის ტრანზიტის ან დროებით შემოტანის პროცედურასთან დაკავშირებული წარმომადგენლობის განხორციელებისას.