ოჯახში ძალადობის სამართლებრივი დაცვის მექანიზმი
საქართველოს კანონმდებლობა ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლს სთავაზობს ორ სამართლებრივ ინსტრუმენტს — შემაკავებელ და დამცავ ორდერს. შემაკავებელი ორდერი არის პოლიციის უფლებამოსილი თანამშრომლის მიერ გამოცემული აქტი, რომლითაც განისაზღვრება მსხვერპლის დაცვის დროებითი ღონისძიებები. დამცავი ორდერი კი პირველი ინსტანციის სასამართლოს (მოსამართლის) მიერ ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით გამოცემული აქტია. ორივე ეს ფორმა კანონში დროებითი ღონისძიების სახით არის აღწერილი და მიზნად ისახავს მსხვერპლის დაცვასა და მოძალადის გარკვეული მოქმედებების შეზღუდვას.
გამოძიების დაწყების ან გამოძიების მიმდინარეობის შემთხვევაში, როდესაც ფაქტი ეხება სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებულ მძიმე ქმედებებს — ცხოვრების წართმევას, ჯანმრთელობის დაზიანებას, თავისუფლების შეზღუდვას, ძალადობრივ სექსუალურ ქმედებებს — პოლიციის უფლებამოსილი თანამშრომლისთვის შემაკავებელი ორდერის გამოცემა სავალდებულოა. ხოლო თუ გამოძიების დაწყების საფუძველი არ არსებობს, თანამშრომელი შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანებით დადგენილი წესით აფასებს ძალადობის განმეორების რისკს და ამ რისკის სიმძიმის მიხედვით იღებს გადაწყვეტილებას შემაკავებელი ორდერის გამოცემის ან გამოცემაზე უარის თქმის შესახებ.
შემაკავებელი ორდერი და მისი შინაარსი
შემაკავებელი ორდერი გამოიცემა შემაკავებელი ორდერის ოქმით განსაზღვრული რისკების შეფასების კითხვარის საფუძველზე. ორდერში მიეთითება გამოცემის თარიღი და ადგილი, გარემოებები, რომლებიც საფუძვლად დაედო მას, მოძალადის სახელი, გვარი, დაბადების თარიღი და ადგილი, პირადი ნომერი, პროფესია და საცხოვრებელი ადგილი, მსხვერპლის შესაბამისი მონაცემები და მოძალადისთვის აკრძალული მოქმედებების ჩამონათვალი. ორდერს ხელს აწერენ გამომცემი პირი, მსხვერპლი და მოძალადე; ხელმოწერაზე უარის თქმის ან შეუძლებლობის შემთხვევაში კეთდება სათანადო ჩანაწერი მიზეზის მითითებით.
შემაკავებელი ორდერი შეიძლება ითვალისწინებდეს მოძალადის მსხვერპლის საცხოვრებელ სახლიდან გარიდებას იმის მიუხედავად, არის თუ არა ის ამ სახლის მესაკუთრე, მსხვერპლისა და მასზე დამოკიდებული პირის თავშესაფარში მოთავსებას, თანასაკუთრებით ერთპიროვნულად სარგებლობის აკრძალვას, მოძალადის არასრულწლოვანისგან განცალკევებას, მსხვერპლთან, მის სამსახურთან და სხვა ადგილებთან მიახლოების აკრძალვას, ელექტრონული ზედამხედველობის დაწესებას, იარაღით — მათ შორის სამსახურებრივ-საშტატო იარაღით — სარგებლობის შეზღუდვას ან აკრძალვას, იარაღის შეძენისა თუ ლიცენზიის უფლების აკრძალვას და პირად საკუთრებაში არსებული იარაღის შენახვის ან დროებით ჩამორთმევის პირობებს. გამოძიების დაწყების შემთხვევაში იარაღის შეზღუდვის მითითება ორდერში სავალდებულოა. ორდერი იწერება სამართალწარმოების ენაზე, ცხადად და გასაგებად, ამოქმედდება გამოცემისთანავე და 24 საათის განმავლობაში ეგზავნება მსხვერპლსა და მოძალადეს.
შემაკავებელი ორდერის ასლი დაუყოვნებლივ ეგზავნება შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამის საუბნო სამსახურს მსხვერპლის საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, ელექტრონულ მონაცემთა ბაზაში შესატანად, იარაღთან დაკავშირებული საკითხების დროს — მომსახურების სააგენტოს, ელექტრონული ზედამხედველობის შემთხვევაში — ცენტრ „112“-ს, ხოლო არასრულწლოვანთან დაკავშირებული საკითხის დროს — მეურვეობისა და მზრუნველობის ადგილობრივ ორგანოს. მსხვერპლსა და მოძალადეს შემაკავებელი ორდერის გაასაჩივრების უფლება აქვთ ორდერის გადაცემიდან 3 დღის ვადაში.
დამცავი ორდერი და მოქმედების ვადა
დამცავი ორდერი გამოიცემა 9 თვემდე ვადით, ხოლო მისი მოქმედების კონკრეტულ ვადას განსაზღვრავს სასამართლო. დამცავი ორდერის მოქმედების ვადის შეცვლის საკითხსაც სასამართლო წყვეტს. ორდერის გაგრძელება შესაძლებელია მისი მოქმედების პერიოდში და დამატებით არა უმეტეს 3 თვით, თუ არსებობს საფრთხე მსხვერპლის ან ოჯახის სხვა წევრის მიმართ. დამცავი ორდერი უნდა ითვალისწინებდეს მოძალადის მიერ ძალადობრივი დამოკიდებულებისა და ქცევის შეცვლაზე ორიენტირებული სავალდებულო სწავლების კურსის გავლას. მოძალადის მიერ შემაკავებელი ან დამცავი ორდერით გათვალისწინებული მოთხოვნების შეუსრულებლობა, აგრეთვე სოციალური მუშაკის მიერ არასრულწლოვნის განცალკევების შესახებ გადაწყვეტილებისადმი დაუმორჩილებლობა იწვევს პასუხისმგებლობას საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.
ორდერის გამოცემის ინიციატივა და შერიგების მნიშვნელობა
შემაკავებელი და დამცავი ორდერების გამოცემის მოთხოვნის უფლება აქვს მსხვერპლს, მსხვერპლის ოჯახის წევრს ანდა მსხვერპლის თანხმობით — სოციალურ მუშაკს ან პირს, რომელიც მსხვერპლს სამედიცინო, იურიდიულ, ფსიქოლოგიურ დახმარებას უწევს. არასრულწლოვნის მიმართ ძალადობის შემთხვევაში ეს უფლება აქვს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოსაც. პოლიცია უფლებამოსილია საკუთარი ინიციატივითაც გამოსცეს შემაკავებელი ორდერი, თუ არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისთვის, რომ პირის კონსტიტუციური უფლებები და თავისუფლებები შეიძლება დაირღვეს მისი უგულებელყოფით ან იძულებით ან/და ფიზიკური, ფსიქოლოგიური, ეკონომიკური, სექსუალური ძალადობით.
კანონი ცალკე არეგულირებს იმ შემთხვევას, როდესაც საქმე ეხება პენიტენციური დაწესებულებიდან გათავისუფლებულ მსჯავრდებულს: შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელი აფასებს მიღებულ ინფორმაციას, უფლებამოსილია გამოითხოვოს ინდივიდუალური შეფასების ანგარიში, დაადგინოს პირის ადგილსამყოფელი და, თუ ძალადობის განმეორების საფუძველი არსებობს, გამოსცეს შემაკავებელი ორდერი მოთხოვნის არსებობის გარეშეც. მსხვერპლისა და მოძალადის შერიგება არ აფერხებს ორდერების გამოცემას და არ იწვევს მათ გაუქმებას, თუ ჯერ კიდევ არსებობს ძალადობის ჩადენის საფრთხე ან ფაქტი ეწინააღმდეგება ოჯახის სხვა წევრთა, განსაკუთრებით არასრულწლოვნის, ინტერესებს. მხარეთა ერთობლივი მიმართვის საფუძველზე ორდერების გაუქმება შესაძლებელია მხოლოდ საფრთხის არარსებობის შემთხვევაში, ყოველმხრივი შესწავლის შემდეგ. სისხლისსამართლებრივი დევნა ან მოძალადის მიმართ გამოყენებული სისხლისსამართლებრივი მექანიზმები არ აფერხებს მსხვერპლის დაცვისთვის ორდერის გამოცემას.
მოძალადის ქცევის კორექციის ღონისძიებები
კანონი მოძალადის დამოკიდებულებებისა და ქცევის კორექციისკენ მიმართულ ღონისძიებებს განიხილავს როგორც ძალადობრივი ქცევის შეცვლისა და ფსიქოლოგიურ-სოციალური დახმარების საშუალებას. მათ მიზანია ძალადობის განმეორების თავიდან აცილება, მსხვერპლის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, მოძალადის მიერ ძალადობრივ ქცევასა და მის შედეგებზე პასუხისმგებლობის აღიარება და დამოკიდებულებებში მიღწეული დადებითი ცვლილებების შენარჩუნება. ამ მიზნების მისაღწევად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება სავალდებულო სწავლების კურსს, რომლის გავლაც დამცავი ორდერის შინაარსშია ჩადებული. ამ ღონისძიებათა განხორციელების წესი და ფორმები განისაზღვრება საქართველოს მთავრობის დადგენილებით, ხოლო თუ შემაკავებელი ორდერის განხილვისას იკვეთება დანაშაულის ნიშნები, საქმის მასალები ეგზავნება შესაბამის ორგანოს სისხლისსამართლებრივი დევნის საკითხის გადასაწყვეტად.
ხშირად დასმული კითხვები
რამდენი ხნით გამოიცემა შემაკავებელი და დამცავი ორდერი?
შემაკავებელი ორდერი გამოიცემა 1 თვემდე ვადით და ამოქმედდება გამოცემისთანავე. დამცავი ორდერი გამოიცემა 9 თვემდე ვადით, კონკრეტულ ვადას სასამართლო განსაზღვრავს, ხოლო საფრთხის არსებობისას მისი გაგრძელება შესაძლებელია დამატებით არა უმეტეს 3 თვით.
ვის შეუძლია მოითხოვოს ორდერის გამოცემა?
მოთხოვნის უფლება აქვს მსხვერპლს, მსხვერპლის ოჯახის წევრს ან მსხვერპლის თანხმობით — სოციალურ მუშაკს ან დამხმარე პირს, ხოლო არასრულწლოვნის მიმართ ძალადობისას — მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს. გარდა ამისა, პოლიცია უფლებამოსილია შემაკავებელი ორდერი საკუთარი ინიციატივითაც გამოსცეს.
შესაძლებელია თუ არა ორდერის გასაჩივრება?
დიახ, მსხვერპლსა და მოძალადეს შემაკავებელი ორდერის გაასაჩივრების უფლება აქვთ ორდერის გადაცემიდან 3 დღის ვადაში. დამცავი ორდერის ვადის შეცვლის საკითხს კი სასამართლო წყვეტს.
აფერხებს თუ არა მხარეთა შერიგება ორდერის მოქმედებას?
არა. შერიგება არც ორდერის გამოცემას აფერხებს და არც მის გაუქმებას იწვევს, თუ ჯერ კიდევ არსებობს ძალადობის ჩადენის საფრთხე ან ფაქტი ეწინააღმდეგება ოჯახის სხვა წევრთა, განსაკუთრებით არასრულწლოვნის, ინტერესებს. გაუქმება შესაძლებელია მხოლოდ მხარეთა ერთობლივი მიმართვით, საფრთხის არარსებობის შემთხვევაში.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი დაგეხმარებათ ოჯახში ძალადობის საქმეებზე: შევაფასებთ თქვენს ვითარებას, დაგეხმარებთ შემაკავებელი ან დამცავი ორდერის მოთხოვნის გაფორმებაში, წარმოგადგენთ სასამართლოში და დაიცავს თქვენს ინტერესებს ყოველ ეტაპზე. დაგვიკავშირდით — პირველი კონსულტაცია დაგეხმარებთ გადაწყვეტილების მიღებაში და სწორი სამართლებრივი ნაბიჯის არჩევაში.