უსაფუძვლო გამდიდრების მოთხოვნები

უსაფუძვლო გამდიდრების ინსტიტუტის არსი

ყოველდღიურ ბრუნვაში ხშირად ხდება, რომ ერთი პირი სხვის ხარჯზე მდიდრდება იმის გარეშე, რომ ამისთვის სამართლებრივი საფუძველი არსებობდეს: გადახდა შეცდომით, შესრულება არარსებული ვალდებულებით, ხელშეკრულების ბათილობა შესრულების შემდეგ. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი ამ სიტუაციებს ცალკე თავით აწესრიგებს, და მისი ცენტრალური ნორმებია მუხლები 976, 977, 979, 985 და 991. ამ გვერდზე განვმარტავთ, როდის შეიძლება გადაცემულის უკან მოთხოვნა, როდის არის ეს გამორიცხული, რა ვრცელდება დაბრუნების მოთხოვნაზე და როგორ მუშაობს მოგების მოთხოვნის უფლება.

უსაფუძვლო გამდიდრების მოთხოვნა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ის ხელშეკრულების არსებობას არ ითხოვს: სარჩელი აგებულია სამართლებრივი საფუძვლის უქონლობაზე და მიმღების გამდიდრებაზე. ეს ინსტიტუტი ავსებს იმ ხარვეზებს, რომლებიც ხელშეკრულებით ან დელიქტურ მოთხოვნებს აქვთ, და მისი სწორი გამოყენება ხშირად ერთადერთი გზაა სამართლიანობის აღსადგენად.

ვითომ-კრედიტორისაგან მოთხოვნის საფუძვლები და გამორიცხვა

მუხლი 976 ადგენს ძირითად შემადგენლობას: პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ-კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში, ანდა ვალდებულების საწინააღმდეგოდ ისეთი შესაგებელი იქნა წარდგენილი, რომ ხანგრძლივი დროის განმავლობაში გამორიცხულია მოთხოვნის წარდგენა.

კანონი პასუხობს უკან დაბრუნების გამორიცხვის შემთხვევებზეც: მოთხოვნა გამორიცხულია, თუ შესრულება შეესაბამება ზნეობრივ მოვალეობებს; გავიდა ხანდაზმულობის ვადა; მიმღებს შეეძლო ევარაუდა, რომ შემსრულებელს სურდა გადაცემა, მიუხედავად იმისა, არსებობს თუ არა შემადგენლობის პირობები; ანდა მოთხოვნა ეწინააღმდეგება ბათილი სავალო ხელშეკრულების შესრულებისას ბათილობის ნორმათა დაცვით ფუნქციას. ეს უკანასკნელი გამორიცხვა განსაკუთრებით წვრილმანია: ბათილ გარიგებაზე დაყრდნობით დაბრუნების მოთხოვნა ხელს შეუშლის კანონს იმ მიზანს, რომლისთვისაც გარიგება ბათილად არის ცნობილი.

მიზნიდან გადაცემულის გამოთხოვა

მუხლი 977 სხვა შემადგენლობას აწესრიგებს: პირს, რომელიც მეორე პირს გადასცემს რაიმეს არა ვალდებულების შესასრულებლად, არამედ იმ მიზნით, რომ ამ უკანასკნელმა შეასრულოს ან არ შეასრულოს რაიმე მოქმედება, შეუძლია გადაცემულის გამოთხოვა, თუ მეორე პირის მოქმედება არ შეესაბამება მოსალოდნელ მიზანს. ასეთია, მაგალითად, საჩუქრად ან სხვა მიზნით გადაცემული ქონება, როცა მიზანი აღარ ახორციელდება. გამორიცხვაც ორია: მიზნის მიღწევა თავიდანვე შეუძლებელი იყო და გადამცემმა ეს იცოდა, ან გადამცემმა მიზნის მიღწევას არაკეთილსინდისიერად შეუშალა ხელი.