წილობრივი ოფციონების პროგრამის სამართლებრივი ბუნება
თანამშრომელთა წილობრივი ოფციონების პროგრამა შრომის კანონმდებლობის ინსტიტუტი არ არის: შრომის კოდექსი მხოლოდ შრომის ანაზღაურებას აწესრიგებს, ოფციონს კი — სამოქალაქო-სამართლებრივი ხელშეკრულების მექანიზმი. საქართველოში ოფციონების გაცემის ცალკე კანონი არ არსებობს: კომპანია პროგრამას ქმნის ხელშეკრულების თავისუფლებით, ხოლო თანამშრომლებთან ურთიერთობაში ამ ხელშეკრულებას განსაკუთრებული კონტროლი აქვს — სწორედ ეს კონტროლია გვერდის მთავარი თემა. აშშ-ის საგადასახადო და ფასიანი ქაღალდების ფედერალური რეგულაცია აქ არ ვრცელდება; ქართული გვერდი ქმნის პროგრამას როგორც სამოქალაქო ხელშეკრულებას, და საგადასახადო-საემისიო ფენა ცალკე კანონმდებლობას ექვემდებარება.
მეორე მნიშვნელოვანი გარემოება: ოფციონების პლანი, როგორც წესი, დამსაქმებელი ან მისი ჯგუფის კომპანია წერს წინასწარ მომზადებული ფორმით და სთავაზობს თანამშრომლებს. სამოქალაქო კოდექსი ამ ფორმას სტანდარტულ პირობებს უწოდებს და მათ მიმართ არასამეწარმეო საქმიანობის ფიზიკურ პირებს — და თანამშრომლები ზუსტად ასეთები არიან — განსაკუთრებული დაცვა აქვთ.
სტანდარტული პირობების ბათილობა: რომელი დებულებები ჩავარდება
სამოქალაქო კოდექსის 347-ე მუხლი პირდაპირ ადგენს, რომ ხელშეკრულების სტანდარტულ პირობებში, რომლებსაც შემთავაზებელი იყენებს იმ ფიზიკური პირების მიმართ, რომლებიც არ მისდევენ სამეწარმეო საქმიანობას, ბათილად მიიჩნევა: დებულება, რომელიც წინადადების მიღების, უარყოფის ან სამუშაოს შესრულების ვადებს შეუსაბამოდ ხანგრძლივს ან აშკარად მცირეს ხდის; დებულება, რომელიც შემთავაზებლის ვალდებულებათა შესრულების ვადებს კანონით დადგენილი ნორმებისგან განსხვავებულ, შეუსაბამოდ ხანგრძლივ ან არასაკმარისად განსაზღვრულს ხდის; დებულება, რომელიც შემთავაზებელს უფლებას აძლევს გაუმართლებლად და ხელშეკრულებაში მითითებული საფუძვლის გარეშე უარი თქვას ვალდებულების შესრულებაზე; დებულება, რომელიც შემთავაზებელს უფლებას აძლევს შეცვალოს შეპირებული სამუშაო მეორე მხარისთვის მიუღებელი გზით; და დებულება, რომელიც მეორე მხარეს აიძულებს გაწეულ ხარჯებთან შედარებით შეუსაბამოდ მაღალ ანაზღაურებას.
ოფციონების პლანზე გადატანილი, ეს ნიშნავს: ვესთინგის ისეთი ვადები და შესრულების პირობები, რომლებიც ოფციონის რეალურ გამოყენებას შეუძლებელს ხდის; კომპანიის მიერ პლანის ერთპიროვნული შეცვლა; ოფციონის განხორციელებაზე საფუძვლის გარეშე უარი; ან დაუბრუნებელი გადასახადები და საჯარიმო ხარჯები თანამშრომლის საზიანოდ — ყველა ეს პირობა ბათილია და მათზე დაყრდნობით უარის თქმა ან ცვლილება სასამართლოში უდასტურებლად რჩება.
მესამე პირის მიერ შესრულება და მოთხოვნის გადასვლა
ოფციონების პრაქტიკაში ხშირად გაცემას ახორციელებს არა თავად დამსაქმებელი, არამედ ჯგუფის სხვა კომპანია ან ნომინალური მფლობელი. აქ მუშაობს კოდექსის 371-ე მუხლი: თუ კანონიდან, ხელშეკრულებიდან ან ვალდებულების ბუნებიდან არ გამომდინარეობს, რომ მოვალემ პირადად უნდა შეასრულოს ვალდებულება, იგი შეიძლება მესამე პირმაც შეასრულოს; კრედიტორს კი არ შეუძლია ამ შესრულების მიღებაზე უარი, თუ მოვალე ამის წინააღმდეგი არ არის. ანუ ოფციონის ფარგლებში წილის გადაცემა ჯგუფის კომპანიის მიერაც შეიძლება კანონიერი იყოს.
372-ე მუხლი ავსებს სურათს: თუ კრედიტორი იძულებით აღსრულებას მიმართავს მოვალის კუთვნილ ნივთზე, ყოველი პირი, რომელსაც ექმნება საფრთხე, რომ ამ ნივთზე უფლება დაკარგოს, უფლებამოსილია თავად დააკმაყოფილოს კრედიტორი — და როცა მესამე პირი დააკმაყოფილებს მას, მოთხოვნის უფლება ამ პირზე გადადის. ეს ნორმა იმ სქემებისთვის არის მნიშვნელოვანი, სადაც ოფციონს ასრულებს ის სუბიექტი, რომელსაც აქტივზე უფლება ემუქრება.
ალტერნატიული ვალდებულება: ფული თუ წილი
ბევრი პლანი ითვალსწინებს რმაგ ანგარიშსწორებას: ოფციონის განხორციელებისას თანამშრომელი ირჩევს ან წილს, ან ფულად ეკვივალენტს. ასეთი წყობა სამოქალაქო კოდექსის 374-ე მუხლის — ალტერნატიული ვალდებულების — კლასიკური ფორმაა: თუ რამდენიმე ვალდებულებიდან უნდა შესრულდეს ერთ-ერთი, არჩევის უფლება მოვალეს აქვს, თუკი ხელშეკრულებიდან, კანონიდან ან ვალდებულების არსიდან სხვა რამ არ გამომდინარეობს. დიზაინის დროს ზუსტად ეს უნდა იყოს განსაზღვრული: არჩევის უფლება კომპანიას რომ დარჩეს, ეს ხელშეკრულებით უნდა იყოს პირდაპირ დაწერილი, წინააღმდეგ შემთხვევაში არჩევანს მოვალე — გამცემი კომპანია — არა თანამშრომელი აკეთებს.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ შევაჯამებთ იმ კითხვებს, რომლებიც წილობრივი ოფციონების პროგრამებთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად ისმის.
არსებობს თუ არა ოფციონების ცალკე კანონი საქართველოში?
არა. ოფციონების გაცემა სამოქალაქო-სამართლებრივი ხელშეკრულების ფორმით ხორციელდება, შრომის კოდექსი კი მხოლოდ შრომის ანაზღაურებას აწესრიგებს. პლანის საგადასახადო და საემისიო ფენა ცალკე კანონმდებლობას ექვემდებარება.
რომელი პირობებია ბათილი ოფციონების პლანში?
სტანდარტული პირობების სახით წარმოდგენილი დებულებები, რომლებიც თანამშრომელს შეუსაბამოდ ხანგრძლივ ან აშკარად მცირე ვადებს აწესებს, მეორე მხარისთვის მიუღებლად ცვლის შეპირებულს, საფუძვლის გარეშე უარს უშვებს ან შეუსაბამოდ მაღალ ანაზღაურებას ითხოვს — ბათილია.
შეიძლება თუ არა ოფციონის შესრულება მესამე პირის მიერ?
დიახ: თუ ვალდებულების პირადი შესრულება არ არის აუცილებელი, მას მესამე პირიც შეასრულებს, და კრედიტორი ამაზე მაშინ ვერ იტყვის უარს, თუ მოვალე წინააღმდეგი არ არის. ასეთ დროს მოთხოვნის უფლება შემსრულებელზე გადადის.
ვინ ირჩევს — წილი თუ ფული?
ალტერნატიული ვალდებულების ზოგადი წესით არჩევანი მოვალეს ეკუთვნის. თუ გსურთ, არჩევის უფლება თანამშრომელს ჰქონდეს, ეს პლანში პირდაპირ უნდა იყოს დაწერილი.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე ვაწყობთ წილობრივი ოფციონების პროგრამებს როგორც დამსაქმებლებისთვის, ისე თანამშრომლებისთვის: ვწერთ პლანის ტექსტს ბათილი პირობების გარეშე, ვამოწმებთ არსებულ გრანტებს, ვაფიქსირებთ შესრულების მექანიზმს და წილი-ფულის არჩევის წესს. დაგვიკავშირდით — თქვენი პროგრამა ორივე მხარისთვის გამჭვირვალე და აღსასრულებელი იქნება.