ღია კოდის შემუშავება და საავტორო სამართალი
ღია კოდის შემუშავება ეყრდნობა იმ დაშვებას, რომ პროგრამული კოდი შეიძლება გავრცელდეს, შეისწავლოს და შეცვლის ერთობლიობაში განვითარდეს. საქართველოში ეს პრაქტიკა „საავტორო უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის ჩარჩოში ჯდება — და სწორედ ამ კანონის თავისუფალი გამოყენების ნორმები ქმნის ღია კოდის ეკოსისტემის სამართლებრივ საყრდენს. ამ გვერდზე განხილულია, რა უფლებები აქვთ კოდის კანონიერ მფლობელებს და როგორ იწყობა ერთობლივი, ღია პროექტის შემუშავება საავტორო სამართლის წესებით.
საწყისი პოზიცია მარტივია: კომპიუტერული პროგრამა საავტორო უფლების ობიექტია, და მისი გამოყენება ზოგადად ავტორის თანხმობას მოითხოვს. თუმცა ღია კოდის მოდელი სწორედ იმაზეა აგებული, რომ კანონითვე დადგენილია შემთხვევები, როდესაც კანონიერი მფლობელი პროგრამით სარგებლობს ავტორის ცალკეული ნებართვის გარეშე — და ღია ლიცენზიები ამ საყრდენზე დგანან.
კანონიერი მფლობელის უფლებები პროგრამის მიმართ
კანონის 28-ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, პირს, რომელიც მართლზომიერად ფლობს კომპიუტერული პროგრამის ან მონაცემთა ბაზის ეგზემპლარს, უფლება აქვს ავტორის ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელის თანხმობისა და საავტორო ჰონორარის გადახდის გარეშე შეიტანოს ცვლილებები, რომლებიც აუცილებელია მომხმარებლის ტექნიკურ საშუალებათა ფუნქციონირებისთვის; განახორციელოს პროგრამის ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული ნებისმიერი მოქმედება, მათ შორის ჩაწერა და კომპიუტერის მეხსიერებაში შენახვა; და გაასწოროს აშკარა შეცდომები, თუ საავტორო ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
იმავე პუნქტით დაშვებულია სარეზერვო ეგზემპლარის დამზადებაც — იმ პირობით, რომ იგი განკუთვნილია მხოლოდ არქივისთვის და დაკარგული, განადგურებული ან გამოუსადეგარი ეგზემპლარის შესაცვლელად. სარეზერვო ეგზემპლარი არ შეიძლება გამოყენებულ იქნეს დადგენილი წესებისგან განსხვავებული მიზნით და უნდა განადგურდეს მფლობელობის უფლების შეწყვეტისთანავე. ღია კოდის პროექტებში ეს ნორმა იმას ნიშნავს, რომ კოდის კანონიერი მომხმარებელი ბუნებრივად იღებს მისი ადაპტაციისა და რეზერვირების უფლებას.
დეკომპილირება ურთიერთმოქმედებისთვის
29-ე მუხლი დეკომპილაციას აწესრიგებს — ობიექტური კოდის საწყის ტექსტში გარდაქმნას. კანონიერი მფლობელი უფლებამოსილია ავტორის თანხმობისა და ჰონორარის გარეშე განახორციელოს დეკომპილაცია და დაავალოს ის სხვა პირებს, თუ ეს აუცილებელია დამოუკიდებლად შექმნილ პროგრამასა და სხვა პროგრამებს შორის ურთიერთმოქმედების უნარის მისაღწევად.
ეს უფლება ოთხი პირობით არის შეზღუდული: მოქმედებები უნდა განახორციელოს პირმა, რომელსაც გამოყენების უფლება ჰქონდა; ურთიერთმოქმედებისთვის საჭირო ინფორმაცია სხვა წყაროებიდან არ უნდა იყოს ხელმისაწვდომი; მოქმედებები უნდა ეხებოდეს მხოლოდ იმ ნაწილებს, რომლებიც ურთიერთმოქმედებისთვის არის აუცილებელი; და მიღებული ინფორმაცია გამოყენებული უნდა იქნეს მხოლოდ ურთიერთმოქმედების მისაღწევად — ის ვერ გადაეცემა სხვებს და ვერ გამოიყენება ახალი, არსებითად მსგავსი პროგრამის შესამუშავებლად. ღია კოდის კონტექსტში ეს ნორმა ურთიერთშეთავსებადობის ინჟინერიის სამართლებრივი საზღვარია.
მონაცემთა ბაზების თავისუფალი გამოყენება და თანაავტორობა
30-ე მუხლის მიხედვით, მონაცემთა ბაზის ორიგინალის ან ასლის მართლზომიერ მოსარგებლეს შეუძლია ავტორის ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელის თანხმობის გარეშე განახორციელოს კანონით დაშვებული მოქმედებები, როცა ეს აუცილებელია ბაზაში შეღწევისათვის და მისი ნორმალური გამოყენებისათვის. თუ მოსარგებლეს ბაზის მხოლოდ ნაწილის გამოყენების უფლება აქვს, ეს უფლება მხოლოდ ამ ნაწილზე ვრცელდება.
ერთობლივი შემუშავების საკითხს 11-ე მუხლი წყვეტს: საავტორო უფლება ნაწარმოებზე, რომელიც ერთობლივი ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგად შექმნა ორმა ან ორზე მეტმა პირმა, ერთობლივად ეკუთვნის თანაავტორებს — იმის მიუხედავად, წარმოადგენს ის ერთ განუყოფელ მთლიანობას თუ შედგება დამოუკიდებელი მნიშვნელობის ნაწილებისგან. თანაავტორთა ურთიერთობა მათ შორის დადებული ხელშეკრულებით განისაზღვრება, და არც ერთ თანაავტორს არა აქვს უფლება, საკმაო საფუძვლის გარეშე აკრძალოს ნაწარმოების გამოყენება. ყოველ თანაავტორს უფლება აქვს, გამოიყენოს ნაწარმოების ის ნაწილი, რომელიც მის მიერაა შექმნილი და დამოუკიდებელი მნიშვნელობა აქვს.
როგორ ავაწყოთ ღია პროექტის სამართლებრივი საყრდენი
პრაქტიკული დასკვნები შემდეგია. პირველი: ღია პროექტის მონაწილეებს შორის თანაავტორობის ხელშეკრულება ან ლიცენზიის პირობები წერილობით უნდა იყოს განსაზღვრული — კანონი ურთიერთობას ხელშეკრულებით აწესრიგებს, და ამ სივრცეში ცარიელი ადგილი კონფლიქტის რისკია. მეორე: კოდის მიღებული ეგზემპლარის ადაპტაცია, აშკარა შეცდომების გასწორება და სარეზერვო ასლის დამზადება კანონიერია — მაგრამ სხვა მიზნით გამოყენება ლიცენზიას მოითხოვს. მესამე: დეკომპილაცია მხოლოდ ურთიერთმოქმედების მიზნით და მკაფიო პირობებით არის დაშვებული.
ეს სამი დასკვნა ერთად ქმნის იმ მინიმალურ სამართლებრივ ჰიგიენას, რომელიც ღია პროექტს მომხმარებლებისა და შემმუშავებლების ფართო წრისთვის გახსნის რისკის გარეშე აქცევს. Legal.ge-ს გუნდი დაგეხმარებათ ღია კოდის პროექტების სამართლებრივ მოწყობაში: ლიცენზიების შერჩევით, თანამონაწილეობის წესების ჩამოყალიბებით და საავტორო უფლებების იმ საზღვრების განსაზღვრით, რომლებშიც ღია განვითარება კანონიერად მოეწყობა.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვაჯამებთ ამ თემასთან დაკავშირებულ ხშირად დასმულ კითხვებს.
შეიძლება თუ არა პროგრამის ცვლილება ავტორის თანხმობის გარეშე?
დიახ — კანონიერ მფლობელს უფლება აქვს შეიტანოს ცვლილებები, რომლებიც ტექნიკური საშუალებების ფუნქციონირებისთვის არის აუცილებელი, გაასწოროს აშკარა შეცდომები და დაამზადოს სარეზერვო ეგზემპლარი — თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის დათქმული.
როდის არის დეკომპილაცია დაშვებული?
მხოლოდ დამოუკიდებლად შექმნილ პროგრამასა და სხვა პროგრამებს შორის ურთიერთმოქმედების მისაღწევად, ოთხი პირობით: გამოყენების უფლება, ინფორმაციის სხვა წყაროებში არარსებობა, მხოლოდ აუცილებელ ნაწილებზე ზემოქმედება და მიღებული ინფორმაციის მხოლოდ ამ მიზნით გამოყენება.
ვის ეკუთვნის ერთობლივად შექმნილი ნაწარმოები?
თანაავტორებს ერთობლივად. მათი ურთიერთობა ხელშეკრულებით განისაზღვრება, და თითოეულს უფლება აქვს გამოიყენოს საკუთარი, დამოუკიდებელი მნიშვნელობის ნაწილი.
რა შეიძლება მონაცემთა ბაზის მართლზომიერ მოსარგებლემ?
ბაზაში შეღწევისა და ნორმალური გამოყენებისთვის აუცილებელი, კანონით დაშვებული მოქმედებები — ავტორის თანხმობის გარეშე. ნაწილის გამოყენების უფლების შემთხვევაში ეს მხოლოდ ამ ნაწილზე ვრცელდება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის იურისტები დაგეხმარებთ ღია პროექტის სამართლებრივ საყრდენზე: განვსაზღვრავთ ავტორული უფლებების წრეს, შევაფასებთ ლიცენზიის პირობების შესაბამისობას და მოგამზადებთ დოკუმენტაციას, რომელიც კოდსა და კანონს შორის საზღვრებს ცხადს ხდის. მიმართეთ პროექტის ადრეულ ეტაპზე — სწორი საყრდენი მოგვიანებით აღარ საჭიროებს გადააზრებას.