ქრთამის აღება და მიცემა – მუხლები 338 და 339: რას ფარავს ეს ნორმები
ქრთამთან დაკავშირებული ბრალდება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში ორ ნორმაზე აგებული კონსტრუქციაა. მუხლი 338 სასჯელს განსაზღვრავს მოხელისთვის ან მასთან გათანაბრებული პირისთვის, რომელიც ქრთამს იღებს ან მოითხოვს; მუხლი 339 კი – მიმცემისთვის. ეს დაყოფა გადამწყვეტია დაცვისთვის: ერთი და იგივე ფაქტობრივი ეპიზოდი ორ განსხვავებულ კვალიფიკაციას ქმნის, და თითოეულ მხარეს თავისი მიდგომა სჭირდება.
ქრთამად ითვლება არა მხოლოდ ფული: ფასიანი ქაღალდი, სხვა ქონება, ქონებრივი სარგებელი ან სხვა რაიმე არამართლზომიერი უპირატესობა – ყველა ეს ფორმა მუხლის ქვეშ ექცევა, თუ ის განკარგულებულია თანამდებობრივი უფლება-მოვალეობების შესრულებასთან დაკავშირებული ქმედების სანაცვლოდ: ქმედების განხორციელება, ქმედებისაგან თავის შეკავება, თანამდებობრივი ავტორიტეტის გამოყენება ან სამსახურებრივი მფარველობა.
ქრთამის აღება – მუხლი 338 და მისი სანქციები
მუხლი 338-ის პირველი ნაწილი ქრთამის აღებას განსაზღვრავს როგორც მიღებას, მოთხოვნას ან ასეთის შეთავაზებისა და დაპირების მიღებას. სანქციები ნაწილების მიხედვით, ცალ-ცალკე:
- პირველი ნაწილი – ქრთამის აღება – ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით ექვსიდან ცხრა წლამდე;
- მე-2 ნაწილი – ქრთამის აღება სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის მქონე პირის მიერ, დიდი ოდენობით ან წინასწარი შეთანხმებით ჯგუფის მიერ – ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით შვიდიდან თერთმეტ წლამდე;
- მე-3 ნაწილი – პირველი და მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული ქმედება, ჩადენილი მექრთამეობისათვის მსჯავრდებულის მიერ, არაერთგზის, გამოძალვით, ორგანიზებული ჯგუფის მიერ ან განსაკუთრებით დიდი ოდენობით, – ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით თერთმეტიდან თხუთმეტ წლამდე.
მუხლის შენიშვნა განსაზღვრავს ზღვრებს: დიდი ოდენობით ქრთამად ითვლება თანხა ათი ათასი ლარის ზევით, ხოლო განსაკუთრებით დიდი ოდენობით ქრთამად – თანხა ოცდაათი ათასი ლარის ზევით. ეს ზღვრები კვალიფიკაციას პირდაპირ ცვლის – მე-2 და მე-3 ნაწილებს შორის სხვაობა სწორედ ამ თანხებშია.
ქრთამის მიცემა – მუხლი 339 და გათავისუფლების შესაძლებლობა
მუხლი 339 ეხება ქრთამის მიცემას – დაპირებას, შეთავაზებას ან მინიჭებას. სანქციები:
- პირველი ნაწილი – ქრთამის მიცემა – ისჯება ჯარიმით ან გამასწორებელი სამუშაოთი ვადით ორ წლამდე ან შინაპატიმრობით ვადით ექვსი თვიდან ორ წლამდე ანდა თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამ წლამდე;
- მე-2 ნაწილი – იგივე ქმედება, ჩადენილი უკანონო ქმედების ჩასადენად, – ისჯება ჯარიმით ან თავისუფლების აღკვეთით ვადით ოთხიდან შვიდ წლამდე;
- მე-3 ნაწილი – პირველი ან მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული ქმედება, ჩადენილი ორგანიზებული ჯგუფის მიერ, – ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით ხუთიდან რვა წლამდე.
მუხლი 339-ის შენიშვნა დაცვისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: ქრთამის მიმცემი თავისუფლდება სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან, თუ მან ამის თაობაზე ნებაყოფლობით განუცხადა სისხლის სამართლის პროცესის მწარმოებელ ორგანოს; გათავისუფლების შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს იგივე ორგანო. ასევე, ამ მუხლით გათვალისწინებული ქმედებისათვის იურიდიული პირი ისჯება ჯარიმით.
გამამწვავებელი ფორმები ორივე მუხლში
ქრთამის აღებისთვის გამამწვავებელია სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის პირის სტატუსი, დიდი ოდენობა, ჯგუფური ფორმა, გამოძალვა, ორგანიზებული ჯგუფი, არაერთგზისობა და განსაკუთრებით დიდი ოდენობა. ქრთამის მიცემისთვის – უკანონო ქმედების ჩასადენად მიცემა და ორგანიზებული ჯგუფის ფორმა. თითოეული ეს გარემოება ბრალდებამ მტკიცებულებით უნდა დაასაბუთოს.
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა გამოძალვის ფორმას: როცა მოხელე თავად მოითხოვს ქრთამს ძალადობით ან მუქარით, ეს მე-3 ნაწილის ყველაზე მძიმე ფორმას ქმნის. ამ ელემენტის დადგენა – მოთხოვნა იყო თუ არა იძულებითი – ხშირად საქმის ცენტრალური კითხვაა და მიმცემის მხრიდან გამამტკიცებლად განიხილება.
დაცვის ამოცანები მექრთამეობის საქმეებში
მექრთამეობის საქმეებში მტკიცებულებები ხშირად სპეციალური გამოძიებითი მოქმედებების მასალებს ეყრდნობა, რომლებიც დამოუკიდებელ წესებს ექვემდებარება – მათი გამოყენების პირობები სხვა ნორმებით არის განსაზღვრული. დაცვა ამოწმებს: იყო თუ არა სუბიექტი მოხელე ან მასთან გათანაბრებული პირი; გადაეცა თუ არა რეალურად უპირატესობა; არსებობდა თუ არა შეთანხმებული ქმედება სანაცვლოდ; და კანონიერია თუ არა მიღებული მტკიცებულებები.
ცალკე მიმართულებაა დაზარალებულ-ბრალდებულის ურთიერთობის ვერსიების შედარება: ქრთამის ეპიზოდები თითქმის ყოველთვის ორი საწინააღმდეგო ვერსიით იწყება – ნებაყოფლობითი მიცემა თუ მოთხოვნა, საჩუქარი თუ ქრთამი. ამ საზღვრების დადგენა საქმის მასალების დეტალურ ანალიზს მოითხოვს.
სპეციალური გამოძიებითი მოქმედებები და მათი კანონიერება
მექრთამეობის საქმეების უმეტესობა სპეციალური გამოძიებითი მოქმედებების გამოყენებით იწყება, და სწორედ ამ მასალებზე აგებული ბრალდებაა ხშირად საქმის სუსტი წერტილი: ასეთი მოქმედებების გამოყენების პირობები, დამოუკიდებელი ნებართვა და პროცესუალური ფიქსაცია მკაცრი წესებით არის განსაზღვრული – სხვა ნორმებით. ამ წესების დარღვევა მტკიცებულების გამოუყენებლობის საფუძველი ხდება, და დაცვა ამ მიმართულებით მუშაობს საქმის პირველივე დღიდან.
ცალკე საკითხია ქმედების წახალისების საზღვრები: საზღვარი კანონიერ საოპერაციო საქმიანობასა და ქმედების პროვოკაციას შორის თითოეულ შემთხვევაში ცალკე უნდა შეფასდეს. თუ ბრალდებულის მხარე ასაბუთებს, რომ ქრთამის ეპიზოდი სწორედ ასეთი წახალისების შედეგი იყო, ეს საქმის შეფასებას ძირეულად ცვლის.
ადვოკატის დახმარება მექრთამეობის საქმეებში
Legal.ge-ის ადვოკატები მუშაობენ მექრთამეობის საქმეებზე ორივე პოზიციაში – როგორც მართლმგზავრი დაცვის, ისე მსხვერპლის ინტერესების დაცვით: შევაფასებთ კვალიფიკაციას, სუბიექტის სტატუსს, ოდენობის ზღვრებთან მიმართებას, გამოძალვის ელემენტს და მტკიცებულებათა კანონიერებას. ასეთ საქმეებში პირველივე დღეების გადაწყვეტილებები ხშირად საბოლოო შედეგს წყვეტს.