კრიპტო აქტივების აღდგენა საქართველოში სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი ნორმებით წყდება: კრიპტოვალუტისთვის სპეციალური კანონი ვერ მოიძებნა, ამიტომ დავა ეყრდნობა ვალდებულების საერთო საფუძვლებს და საკუთრების დაცვის ინსტიტუტებს. კოდექსის მე-172, 991-ე, 992-ე და 317-ე მუხლები ერთად ქმნის სამ გზას: ნივთის გამოთხოვა უკანონო მფლობელობიდან, ზიანის ანაზღაურება და უსაფუძვლოდ გამდიდრებულის დაბრუნება. ამ გვერდზე ვხსნით, როგორ გამოიყენება ისინი ციფრული აქტივების მიმართ.
ვალდებულების წარმოშობის საფუძვლები
317-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ვალდებულების წარმოშობისთვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების, უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლებიდან. კრიპტო აქტივების კონტექსტში ეს ნიშნავს: თუ ქულა გაიყიდა ხელშეკრულებით, დავა ხელშეკრულებით იწყება; თუ ის მოიპარეს ან მოტყუებით ჩამოართვეს, როცა ხელშეკრულება არ არსებობს, მოქმედებს დელიქტური და გამდიდრებითი გზები.
იმავე მუხლის მესამე ნაწილი დამატებით წესს შეიცავს: მოლაპარაკების მონაწილეს შეუძლია მეორე მონაწილეს მოსთხოვოს ხელშეკრულების დასადებად გაწეული ხარჯების ანაზღაურება, თუ ხელშეკრულება მეორე მონაწილის ბრალეული მოქმედების გამო არ დაიდო — ეს მნიშვნელოვანია იმ შემთხვევებისთვის, როცა ციფრული აქტივის გაყიდვა მოლაპარაკების სტადიაზე ჩაიშალა.
წესი ვრცელდება ისეთებზეც, რაც მოლაპარაკებით არ დასრულებულა: კოდექსის თანახმად, ვალდებულება ხელშეკრულების მომზადების საფუძველზეც შეიძლება წარმოიშვას, ამიტომ ციფრული აქტივის გადაცემასთან დაკავშირებული საფუძვლების განსაზღვრა ყოველთვის ფაქტობრივი გარემოებებიდან იწყება.
ნივთის გამოთხოვა უკანონო მფლობელობიდან
172-ე მუხლის პირველი ნაწილით მესაკუთრეს შეუძლია მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მფლობელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება. მეორე ნაწილით, თუ საკუთრების ხელყოფა ან სხვაგვარი ხელშეშლა ხდება ნივთის ამოღების ან ჩამორთმევის გარეშე, მესაკუთრეს შეუძლია ხელის შემშლელს მოსთხოვოს ამ მოქმედების აღკვეთა; ხელშეშლის გაგრძელებისას კი აღკვეთა სასამართლოში სარჩელის შეტანის გზით ითხოვება.
ციფრული აქტივების მიმართ ეს ნორმი ისე გამოიყენება, როგორც მისი ტექსტი უშვებს: საფულეში არსებული მონეტა ნივთია, რომლის დაბრუნებაც ახალი მფლობელისგან მოითხოვება, ხოლო სასარგებლოდ გადარიცხვის შეზღუდვა ან ანგარიშზე წვდომის ბლოკირება ხელშეშლაა, რომლის აღკვეთაც სასამართლოს მიმართვით ხდება. გამონაკლისიც ზუსტია: თუ ახლანდელ მფლობელს ფლობის უფლება ჰქონდა — მაგალითად, კეთილსინდისიერი გარიგებით მიიღო — გამოთხოვა ამ გზით არ მუშაობს და გზა გამდიდრებაზე გადადის.
მოთხოვნის მიმართულება ორმხრივია: ის შეიძლება მიემართოს როგორც იმ პირს, ვინც აქტივი უშუალოდ ჩაიგდო ხელში, ისე იმას, ვინც ხელშეშლა ორგანიზება — თუ მისი მოქმედება მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელია და ზიანს იწვევს. კოდექსი ამ ნორმს ზოგადად აყალიბებს და ციფრული გარემოს თავისებურებები — გადარიცხვის ჯაჭვი, შერევის სერვისები, ბირჟის ანგარიშები — მტკიცებულებების საგნად რჩება, ნორმის შინაარსს კი არ ცვლის.