მდგრადი განვითარების შესაბამისობა ქართულ სამართალში
„მდგრადი განვითარების შესაბამისობა“ საერთაშორისო პრაქტიკაში ხშირად ასოცირდება კორპორატიული მდგრადობის ანგარიშგების სპეციალიზებულ სისტემებთან, თუმცა საქართველოში ასეთი ცალკე კანონი არ არსებობს. ამ თემატიკის ეროვნული სამართლებრივი საფუძველი სხვაგან მდგომარეობს: „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი აწესებს მიზნებს, ძირითად პრინციპებს, გარემოს დაცვის დაგეგმვის სისტემას და კლიმატის დაცვის ნორმებს, რომლებიც ერთობლიობაში ქმნის იმ სავალდებულო ჩარჩოს, რომლის შესაბამისადაც უნდა განახორციელოს ბიზნესმა საქმიანობა. ამ გვერდზე ჩვენ განვმარტავთ, რა მოითხოვს ეს ჩარჩო საქმიანობის სუბიექტისგან და როგორ უნდა დაიგეგმოს შესაბამისობა მასთან.
საქართველოს კანონმდებლობა მდგრად განვითარებას განიხილავს როგორც საზოგადოების განვითარების ისეთ სისტემას, რომელიც ეკონომიკური განვითარებისა და გარემოს დაცვის ინტერესების გათვალისწინებით უზრუნველყოფს ადამიანის ცხოვრების დონის ხარისხის ზრდას და მომავალი თაობების უფლებას — ისარგებლონ შეუქცევადი რაოდენობრივი და ხარისხობრივი ცვლილებებისგან მაქსიმალურად დაცული ბუნებრივი რესურსებითა და გარემოთი. ეს არ არის მხოლოდ დეკლარაციული ფორმულა: მას მოჰყვება კონკრეტული ვალდებულებები როგორც სახელმწიფო ორგანოების, ისე ფიზიკური და იურიდიული პირებისთვის.
კანონის მიზნები და ამოცანები
გარემოს დაცვის შესახებ კანონის ძირითადი მიზნებია: გარემოს დაცვის სფეროში სამართლებრივ ურთიერთობათა პრინციპებისა და ნორმების განსაზღვრა; კონსტიტუციით დადგენილი ადამიანის ძირითადი უფლებების დაცვა — ცხოვრება ჯანმრთელობისთვის უვნებელ გარემოში და ბუნებრივი და კულტურული გარემოთი სარგებლობა; სახელმწიფოს მიერ გარემოს დაცვისა და რაციონალური ბუნებათსარგებლობის უზრუნველყოფა, ახლანდელი და მომავალი თაობების ინტერესების გათვალისწინებით; ბიოლოგიური მრავალფეროვნების, იშვიათი, ენდემური და გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების შენარჩუნების ხელშეწყობა; ზღვის გარემოს დაცვა და ეკოლოგიური წონასწორობის უზრუნველყოფა; თვითმყოფადი ლანდშაფტებისა და ეკოსისტემების შენარჩუნება; გლობალური და რეგიონალური გარემოსდაცვითი პრობლემების გადაჭრის სამართლებრივი უზრუნველყოფა და, საბოლოო ჯამში, ქვეყნის მდგრადი განვითარების პირობების უზრუნველყოფა.
კანონის ამოცანებს შორისაა ადამიანის ჯანმრთელობისთვის უვნებელი გარემოს დაცვა და შენარჩუნება, გარემოს მავნე ზემოქმედებისგან სამართლებრივი დაცვა, გარემოს ხარისხობრივი მდგომარეობის შენარჩუნება და გაუმჯობესება, საზოგადოების ეკოლოგიური, ეკონომიკური და სოციალური ინტერესების ოპტიმალური ურთიერთშეთანაწყობა, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის მართვა გარემოს პოტენციური შესაძლებლობების გათვალისწინებით და გენმოდიფიცირებული ორგანიზმების რეგულირების ერთიანი სისტემის ეფექტიანი ფუნქციონირება. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ ნებისმიერი პროექტის დაგეგმვისას თქვენ ვალდებული ხართ, გაითვალისწინოთ არა მხოლოდ ეკონომიკური შედეგი, არამედ გარემოზე ზემოქმედებაც.
ძირითადი პრინციპები, რომლებიც შესაბამისობის საზომია
საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელების დროს სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები, ფიზიკური და იურიდიული პირები — საკუთრებისა და ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმის განურჩევლად — ვალდებული არიან იხელმძღვანელონ გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპებით. ეს პრინციპები სწორედ ის კრიტერიუმებია, რომლებითაც შეფასდება თქვენი საქმიანობის მდგრადობა.
კანონი განსაზღვრავს მთელ რიგ პრინციპს: რისკის შემცირების პრინციპი მოითხოვს, რომ საქმიანობის სუბიექტმა მიიღოს სათანადო ზომები გარემოსა და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების რისკის თავიდან ასაცილებლად ან შესამცირებლად. მდგრადობის პრინციპი ნიშნავს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების ისეთ გამოყენებას, როდესაც საშიშროება არ ექმნება საზოგადოების განვითარებას. პრიორიტეტულობის პრინციპის თანახმად, ქმედება, რომელმაც შეიძლება უარყოფითი ზეგავლენა მოახდინოს, შესაძლებელია შეიცვალოს ნაკლებად რისკიანი, თუნდაც უფრო ძვირადღირებული ქმედებით. ფასიანი ბუნებათსარგებლობის პრინციპი აწესებს, რომ მიწის, წყლის, ტყის, ფლორისა და ფაუნის, წიაღისა და წიაღისეული ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა ფასიანია. „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპი საქმიანობის სუბიექტს ავალდებულებს აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი.
დამატებით მოქმედებს ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შენარჩუნების, ნარჩენების მინიმიზაციის, რეციკლირების, რესტიტუციის, გარემოზე ზემოქმედების შეფასების, გადაწყვეტილების მიღებაში საზოგადოებრიობის მონაწილეობისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპები. რეციკლირების პრინციპი უპირატესობას ანიჭებს ხელახლა გამოყენებად ან გადამუშავებად, ბიოლოგიურად დეგრადირებად ნივთიერებებს, მასალებს და ქიმიურ ნაერთებს, ხოლო რესტიტუციის პრინციპი მოითხოვს, რომ დეგრადირებული გარემო აღდგენილი იყოს პირვანდელ მდგომარეობასთან მაქსიმალურად მიახლოებული სახით.