მდგრადი განვითარების შესაბამისობა ქართულ სამართალში
„მდგრადი განვითარების შესაბამისობა“ საერთაშორისო პრაქტიკაში ხშირად ასოცირდება კორპორატიული მდგრადობის ანგარიშგების სპეციალიზებულ სისტემებთან, თუმცა საქართველოში ასეთი ცალკე კანონი არ არსებობს. ამ თემატიკის ეროვნული სამართლებრივი საფუძველი სხვაგან მდგომარეობს: „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი აწესებს მიზნებს, ძირითად პრინციპებს, გარემოს დაცვის დაგეგმვის სისტემას და კლიმატის დაცვის ნორმებს, რომლებიც ერთობლიობაში ქმნის იმ სავალდებულო ჩარჩოს, რომლის შესაბამისადაც უნდა განახორციელოს ბიზნესმა საქმიანობა. ამ გვერდზე ჩვენ განვმარტავთ, რა მოითხოვს ეს ჩარჩო საქმიანობის სუბიექტისგან და როგორ უნდა დაიგეგმოს შესაბამისობა მასთან.
საქართველოს კანონმდებლობა მდგრად განვითარებას განიხილავს როგორც საზოგადოების განვითარების ისეთ სისტემას, რომელიც ეკონომიკური განვითარებისა და გარემოს დაცვის ინტერესების გათვალისწინებით უზრუნველყოფს ადამიანის ცხოვრების დონის ხარისხის ზრდას და მომავალი თაობების უფლებას — ისარგებლონ შეუქცევადი რაოდენობრივი და ხარისხობრივი ცვლილებებისგან მაქსიმალურად დაცული ბუნებრივი რესურსებითა და გარემოთი. ეს არ არის მხოლოდ დეკლარაციული ფორმულა: მას მოჰყვება კონკრეტული ვალდებულებები როგორც სახელმწიფო ორგანოების, ისე ფიზიკური და იურიდიული პირებისთვის.
კანონის მიზნები და ამოცანები
გარემოს დაცვის შესახებ კანონის ძირითადი მიზნებია: გარემოს დაცვის სფეროში სამართლებრივ ურთიერთობათა პრინციპებისა და ნორმების განსაზღვრა; კონსტიტუციით დადგენილი ადამიანის ძირითადი უფლებების დაცვა — ცხოვრება ჯანმრთელობისთვის უვნებელ გარემოში და ბუნებრივი და კულტურული გარემოთი სარგებლობა; სახელმწიფოს მიერ გარემოს დაცვისა და რაციონალური ბუნებათსარგებლობის უზრუნველყოფა, ახლანდელი და მომავალი თაობების ინტერესების გათვალისწინებით; ბიოლოგიური მრავალფეროვნების, იშვიათი, ენდემური და გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების შენარჩუნების ხელშეწყობა; ზღვის გარემოს დაცვა და ეკოლოგიური წონასწორობის უზრუნველყოფა; თვითმყოფადი ლანდშაფტებისა და ეკოსისტემების შენარჩუნება; გლობალური და რეგიონალური გარემოსდაცვითი პრობლემების გადაჭრის სამართლებრივი უზრუნველყოფა და, საბოლოო ჯამში, ქვეყნის მდგრადი განვითარების პირობების უზრუნველყოფა.
კანონის ამოცანებს შორისაა ადამიანის ჯანმრთელობისთვის უვნებელი გარემოს დაცვა და შენარჩუნება, გარემოს მავნე ზემოქმედებისგან სამართლებრივი დაცვა, გარემოს ხარისხობრივი მდგომარეობის შენარჩუნება და გაუმჯობესება, საზოგადოების ეკოლოგიური, ეკონომიკური და სოციალური ინტერესების ოპტიმალური ურთიერთშეთანაწყობა, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის მართვა გარემოს პოტენციური შესაძლებლობების გათვალისწინებით და გენმოდიფიცირებული ორგანიზმების რეგულირების ერთიანი სისტემის ეფექტიანი ფუნქციონირება. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ ნებისმიერი პროექტის დაგეგმვისას თქვენ ვალდებული ხართ, გაითვალისწინოთ არა მხოლოდ ეკონომიკური შედეგი, არამედ გარემოზე ზემოქმედებაც.
ძირითადი პრინციპები, რომლებიც შესაბამისობის საზომია
საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელების დროს სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები, ფიზიკური და იურიდიული პირები — საკუთრებისა და ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმის განურჩევლად — ვალდებული არიან იხელმძღვანელონ გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპებით. ეს პრინციპები სწორედ ის კრიტერიუმებია, რომლებითაც შეფასდება თქვენი საქმიანობის მდგრადობა.
კანონი განსაზღვრავს მთელ რიგ პრინციპს: რისკის შემცირების პრინციპი მოითხოვს, რომ საქმიანობის სუბიექტმა მიიღოს სათანადო ზომები გარემოსა და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების რისკის თავიდან ასაცილებლად ან შესამცირებლად. მდგრადობის პრინციპი ნიშნავს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების ისეთ გამოყენებას, როდესაც საშიშროება არ ექმნება საზოგადოების განვითარებას. პრიორიტეტულობის პრინციპის თანახმად, ქმედება, რომელმაც შეიძლება უარყოფითი ზეგავლენა მოახდინოს, შესაძლებელია შეიცვალოს ნაკლებად რისკიანი, თუნდაც უფრო ძვირადღირებული ქმედებით. ფასიანი ბუნებათსარგებლობის პრინციპი აწესებს, რომ მიწის, წყლის, ტყის, ფლორისა და ფაუნის, წიაღისა და წიაღისეული ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა ფასიანია. „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპი საქმიანობის სუბიექტს ავალდებულებს აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი.
დამატებით მოქმედებს ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შენარჩუნების, ნარჩენების მინიმიზაციის, რეციკლირების, რესტიტუციის, გარემოზე ზემოქმედების შეფასების, გადაწყვეტილების მიღებაში საზოგადოებრიობის მონაწილეობისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპები. რეციკლირების პრინციპი უპირატესობას ანიჭებს ხელახლა გამოყენებად ან გადამუშავებად, ბიოლოგიურად დეგრადირებად ნივთიერებებს, მასალებს და ქიმიურ ნაერთებს, ხოლო რესტიტუციის პრინციპი მოითხოვს, რომ დეგრადირებული გარემო აღდგენილი იყოს პირვანდელ მდგომარეობასთან მაქსიმალურად მიახლოებული სახით.
გარემოს დაცვის დაგეგმვის სისტემა
მდგრადი განვითარების უზრუნველყოფის მიზნით კანონი ქმნის გარემოს დაცვის დაგეგმვის სისტემას, რომელიც სამ დონეს მოიცავს: გრძელვადიან სტრატეგიულ გეგმას — მდგრადი განვითარების სტრატეგიას, ხუთწლიან გეგმას — გარემოს დაცვის მოქმედებათა ეროვნულ პროგრამას და საქმიანობის ობიექტებისთვის შედგენილ გარემოს დაცვის სამენეჯმენტო გეგმას. ამ სისტემის ცოდნა მნიშვნელოვანია იმისთვის, რომ იცოდეთ, რომ სახელმწიფო გეგმის დონეზე როგორ აისახება მდგრადობის პრიორიტეტები.
გარემოს დაცვის მოქმედებათა ეროვნული პროგრამის საფუძველია მდგრადი განვითარების სტრატეგია, რომელსაც სამინისტრო შეიმუშავებს სხვა დაინტერესებულ უწყებებთან ერთად. სტრატეგიის პროექტს განიხილავს და ამტკიცებს საქართველოს პარლამენტი, ხოლო ეროვნული პროგრამა წარმოადგენს საქართველოს სოციალ-ეკონომიკური განვითარების ინდიკატური გეგმის ნაწილს და მტკიცდება მთავრობის განკარგულებით. აუცილებელია საზოგადოებრიობის მონაწილეობა სტრატეგიის პროექტის შემუშავებაში, ხოლო გარემოს დაცვის მოქმედებათა პროგრამები დგება რეგიონალურ, ადგილობრივ და უწყებრივ დონეებზე.
კლიმატის დაცვა და სათბურის აირების ემისიების ავტორიზაცია
მდგრადი განვითარების თანამედროვე აგენდის ცენტრალური ნაწილი კლიმატია. კანონის თანახმად, გლობალური ცვლილებებისგან დედამიწის კლიმატის დაცვის მიზნით საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია დაიცვას ატმოსფეროში სათბურის ეფექტის გამომწვევი გაზების გამოყოფის, ემისიის, ნორმები და განახორციელოს მათი შემცირების ღონისძიებანი. სათბურის ეფექტის გამომწვევი გაზების გამოყოფა რეგულირდება გარემოს დაბინძურების ინტეგრირებული კონტროლის სისტემის საფუძველზე.
მთავრობის დადგენილებით განსაზღვრული საქმიანობებისთვის აუცილებელია სათბურის აირების ემისიების ავტორიზაცია. ავტორიზაციას, გარდა საავიაციო საქმიანობებისა, გასცემს გარემოს ეროვნული სააგენტო, ხოლო საავიაციო საქმიანობებისთვის — სამოქალაქო ავიაციის სააგენტო. განაცხადში, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით გათვალისწინებული ინფორმაციის გარდა, უნდა შედიოდეს დანადგარებისა და საქმიანობების, მათ შორის ტექნოლოგიების აღწერა, ინფორმაცია ნედლი და დამხმარე მასალების შესახებ, წყაროების შესახებ ინფორმაცია, მონიტორინგისა და ანგარიშგების გეგმის პროექტი და არატექნიკური რეზიუმე. ავტორიზაცია უვადოდ გაიცემა და თან ერთვის მონიტორინგის გეგმა.
ავტორიზაცია ძალადაკარგულად გამოცხადდება, თუ საქმიანობა ავტორიზაციის მიღებიდან 5 წლის ვადაში არ დაიწყება, ან საქმიანობა 2 კალენდარული წლის განმავლობაშია შეჩერებული და ვერ დასაბუთდება, რომ ამ პერიოდში სარემონტო ან განახლებითი სამუშაოები ჩატარდა. ექსპლუატაციის პირობის ნებისმიერი დაგეგმილი ცვლილების შესახებ, რომელიც ემისიებზე გავლენას მოახდენს, ორგანოს დაუყოვნებლივ უნდა აცნობოთ, ხოლო მონიტორინგის გეგმაში ცვლილების წინადადება — არაუგვიანეს შესაბამისი წლის 31 დეკემბრისა წარადგინოთ.
მონიტორინგი, ანგარიშგება და დამოწმება
საქმიანობის განმახორციელებელი პირი ვალდებულია აწარმოოს ემისიების მონიტორინგი მონიტორინგის გეგმის საფუძველზე, დანადგარების კატეგორიზაციის, ემისიების წყაროების ნაკადებისა და შესაბამისი მეთოდოლოგიის თანახმად. ყოველწლიურად, არაუგვიანეს შესაბამისი წლის 31 მარტისა, ავტორიზაციის გამცემ ორგანოს წარედგინება სათბურის აირების წლიური ემისიების შესახებ ანგარიში, რომელიც დამმოწმებლის მიერ უნდა იყოს დამოწმებული. დამმოწმებული ანგარიშის მიღებიდან 5 სამუშაო დღის ვადაში ორგანო უზრუნველყოფს მის გარემოსდაცვით საინფორმაციო პორტალზე განთავსებას. დამმოწმებლის ინსტიტუტის შესაბამისი წესები ამოქმედდება 2028 წლის 1 იანვრიდან.
როგორ დაიგეგმოს შესაბამისობა პრაქტიკულად
პრაქტიკული რეკომენდაცია მარტივია: დაიწყეთ კანონის პრინციპებით — შეაფასეთ თქვენი საქმიანობის რისკები გარემოსა და ჯანმრთელობისთვის, განიხილეთ ნაკლებად რისკიანი ალტერნატივები, დაგეგმეთ ნარჩენების მინიმიზაცია და გადამუშავება. შემდეგ გადაამოწმეთ, ხომ არ ექვემდებარება თქვენი საქმიანობა სათბურის აირების ემისიების ავტორიზაციას, და დროულად მოამზადეთ მონიტორინგისა და ანგარიშგების გეგმა. გაითვალისწინეთ, რომ გარემოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება არ ქრება პასუხისმგებლობის მიუხედავად, ამიტომ შესაბამისობა ყოველთვის ჯაფირია, ვიდრე ზიანის ანაზღაურება.