საჯარო შეკრების უფლება — კონსტიტუციური საფუძველი და კანონის არსი
საჯაროდ შეკრების უფლება საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებული ფუნდამენტური უფლებაა: პირებს უფლება აქვთ, წინასწარი ნებართვის გარეშე შეიკრიბონ საჯაროდ და უიარაღოდ, როგორც ჭერქვეთ, ისე გარეთ. კანონი „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ ამ უფლების განხორციელებას აწესრიგებს და ადგენს, რომ უფლება არ ვრცელდება თავდაცვის ძალების ან სახელმწიფო და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების დაცვაზე პასუხისმგებელი ორგანოს შემადგენლობაში მყოფ პირებზე — კანონი დეტალურად აჩამოსახავს ამ ორგანოთა ჩამონათვალს, პროკურატურის მუშაკიდან და პოლიციელიდან დაწყებული, სპეციალური სამსახურების მოსამსახურეებით დამთავრებული.
ეს გვერდი შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლებას აღწერს სწორედ უფლებისა და მისი შეზღუდვების კუთხით: რა არის შეკრება და მანიფესტაცია, როგორი უნდა იყოს უფლების შეზღუდვა კანონიერი, სად და როგორ შეიძლება ღონისძიების აკრძალვა ან შეზღუდვა, რა ეკრძალებათ მონაწილეებს და როგორ შეიძლება ხელისუფლების გადაწყვეტილების გასაჩივრება. ორგანიზების პროცედურული დეტალები — გაფრთხილების წესი და ვადები — ცალკე თემაა და ჩვენს სხვა გვერდზეა განხილული.
ძირითადი ცნებები — შეკრება, მანიფესტაცია, ორგანიზატორი
კანონი „შეკრებას“ განმარტავს როგორც მოქალაქეთა ჯგუფის შეკრებას ჭერქვეთ ან გარეთ, მიტინგს საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში, სოლიდარობის ან პროტესტის გამოხატვის მიზნით. „მანიფესტაცია“ არის მოქალაქეთა დემონსტრაცია, მასობრივი საჯარო გამოსვლა, ქუჩაში მსვლელობა სოლიდარობის ან პროტესტის გამოსახატად, ან მსვლელობა პლაკატების, ლოზუნგების, ტრანსპარანტებისა და სხვა სახვითი საშუალებების გამოყენებით. ასევე განმარტებულია „სპონტანური შეკრება/მანიფესტაცია“ — ის, რომელიც დაუგეგმავად, დაუყოვნებლივ იმართება მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი მოვლენის გამო და რომლის წინასწარ გათვალისწინება შეუძლებელი იყო.
ორგანიზატორი არის შეკრების ან მანიფესტაციის ინიციატორი, აგრეთვე პირი, რომელიც ხელმძღვანელობს ან/და სხვაგვარად უწევს ორგანიზებას ჩატარებას; პასუხისმგებელი პირი კანონის თვალსაზრისით ორგანიზატორივე არის. კანონი განმარტავს „შეზღუდვის პროპორციულობასაც“ — ეს არის კონსტიტუციით დაცული სიკეთეების შესაბამისი შეზღუდვა, რომელიც ამ მიზნის მიღწევის ყველაზე ეფექტიანი და ყველაზე ნაკლებად შემზღუდველი საშუალებაა; უფრო მკაცრი ზომები გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც დაცული სიკეთის მიღწევა სხვაგვარად შეუძლებელია.
შეზღუდვის კანონიერების პირობები
კანონი მკაფიოდ აწესრიგებს, რომ შეკრების უფლების შეზღუდვა კანონიერია მხოლოდ მაშინ, თუ ის არის კონსტიტუციით დაცული სიკეთეების მიღწევისკენ მიმართული; კანონით გათვალისწინებული; დემოკრატიული საზოგადოებისთვის აუცილებელი; არადისკრიმინაციული; პროპორციულად შემზღუდველი; და ისეთი, რომ შეზღუდვით დაცული სიკეთე აღემატებოდეს შეზღუდვით მიყენებულ ზიანს. ეს ექვსი პირობა ერთად ქმნის იმ ტესტს, რომლის გარეშეც შეზღუდვა თვითნებური ხდება.
ცალკე გარანტია ეხება მედიას: შეკრების ან მანიფესტაციის ორგანიზატორებსა და სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლებს ვალდებულება აქვთ, ხელი არ შეუშალონ პროფესიულ საქმიანობაში მაიდენტიფიცირებელი ნიშნის მქონე ჟურნალისტებს, რომლებიც ღონისძიებას აშუქებენ. ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის პასუხისმგებლობა საქართველოს კანონმდებლობით განისაზღვრება.