მაუწყებლობის სამართალი: რეგულატორი და სფერო
მაუწყებლობა საქართველოში „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონით არის აწესრიგებული. კანონის მე-2 მუხლი აგროვებს ამ სფეროს ძირითად ტერმინებს და განსაზღვრავს რეგულატორსაც: კომისია — საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიაა, რომლის რეგულატორი სფეროც მედიამომსახურებისა და ვიდეოგაზიარების პლატფორმის მომსახურების სფეროებია. რეგულირება ნიშნავს კომისიის მიერ სამართლებრივი აქტების მიღებას, მონიტორინგის, ზედამხედველობის, კონტროლისა და კოორდინაციის განხორციელებას.
კანონი ამ სფეროს ორი მიმართულებით აღწერს: ერთი — კლასიკური მაუწყებლობა, რომელიც სამაუწყებლო ბადით და ქრონოლოგიური განრიგით ხორციელდება, და მეორე — გამოძახებით აუდიოვიზუალური მედიამომსახურება და ვიდეოგაზიარების პლატფორმის მომსახურება. მათ შორის განმასხვავებელი კრიტერიუმი სარედაქციო პასუხისმგებლობაა: მაუწყებელი და გამოძახებით მედიამომსახურების მიმწოდებელი პროგრამების შერჩევასა და ორგანიზებაზე ეფექტიან კონტროლს ახორციელებს, ვიდეოგაზიარების პლატფორმის მომსახურების მიმწოდებელი კი მომხმარებლების გენერირებულ ვიდეორგოლებს სარედაქციო პასუხისმგებლობის გარეშე მიწოდებს.
მაუწყებლობის სახეები და მათი კრიტერიუმები
კანონის მე-2 მუხლი მაუწყებლობის სახეებს ზომადობითაც განსაზღვრავს: ადგილობრივი მაუწყებლობა ხელმისაწვდომია ლიცენზიით ან ავტორიზაციით განსაზღვრული მომსახურების ზონის მოსახლეობის არანაკლებ 90%-ისათვის, ეროვნული მაუწყებლობა კი — საქართველოს მოსახლეობის არანაკლებ 90%-ისათვის. საერთო მაუწყებლობა არანაკლებ 2 თემატიკის — მათ შორის, ახალი ამბებისა და საზოგადოებრივ-პოლიტიკური თემატიკის — პროგრამებით ხორციელდება, ხოლო სპეციალიზებული მაუწყებლობა ძირითადად ერთი თემატიკის პროგრამებს ემყარება.
ცალკე განსაზღვრულია საზოგადოებრივი, სათემო, საუნივერსიტეტო და კერძო მაუწყებლობა — საზოგადოებრივი მაუწყებელი საჯარო დაფინანსებით მოქმედი, ხელისუფლებისგან დამოუკიდებელი და საზოგადოების წინაშე ანგარიშვალდებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირია, სათემო და საუნივერსიტეტო მაუწყებლობა კი მოგების მიზნის არმქონე მაუწყებლობის ფორმებია. ეს კლასიფიკაცია პრაქტიკულია, რადგან სახის მიხედვით იცვლება ის მოთხოვნები, რომლებიც კონკრეტულ მაუწყებელს ეკისრება.
აკრძალული შინაარსი: სიძულვილის ენა და ტერორიზმისკენ მოწოდება
კანონის 55-2 მუხლი შინაარსობრივ აკრძალვებს აწესრიგებს. აკრძალულია ისეთი პროგრამის ან რეკლამის გავრცელება, რომელიც ახდენს პირის ან პირთა ჯგუფის მიმართ შეზღუდული შესაძლებლობის, ეთნიკური, სოციალური წარმომავლობის, სქესის, ეროვნების, რასის, რელიგიის ან რწმენის, სექსუალური ორიენტაციის, კანის ფერის, გენეტიკური მახასიათებლების, ენის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულების, ეროვნული უმცირესობის წევრობის, ქონების, დაბადების ადგილის ან ასაკის ნიშნის მიხედვით ძალადობის ან სიძულვილის წაქეზებას — გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ეს აუცილებელია პროგრამის კონტექსტის გათვალისწინებით და არ არსებობს სიძულვილის ენის გავრცელების განზრახვა.
ამავე მუხლით განსაზღვრულია დაცვის საზღვარიც: პროგრამა ან რეკლამა არ შეიძლება მიჩნეულ იქნეს სიძულვილის ენის შემცველად მხოლოდ მისი შეურაცხმყოფელი ან კრიტიკული შინაარსის გამო — კრიტიკა თავისთავად აკრძალვას არ ასაბუთებს. მეორე პუნქტი კი ცალკე განსაზღვრავს: აკრძალულია ისეთი პროგრამის ან რეკლამის გავრცელებაც, რომელიც შეიცავს ტერორიზმისკენ მოწოდებას. მედიამომსახურების მიმწოდებლისთვის ეს ორი აკრძალვა შინაარსის მომზადებისას უშუალოდ გასათვალისწინებელი საზღვრებია.
პროგრამათა ასაკობრივი კატეგორიები
კანონის 56-2 მუხლი ასაკობრივი კატეგორიების კრიტერიუმებს ადგენს: 18 წლამდე არასრულწლოვნისთვის შეუფერებლად მიიჩნევა პროგრამა, რომელიც შეიცავს, მაგალითად, სექსუალური ძალადობის სცენის გრაფიკულ გამოსახულებას, ისეთ ძალადობრივ ქმედებას, რომლის იმიტირება არასრულწლოვნისთვის იოლია, ნარკოტიკული საშუალების მოხმარების გამართლებას ან აზარტულ თამაშობაში მონაწილეობის პროპაგანდას. 15 წლამდე ასაკისთვის ამას ემატება, მაგალითად, სექსუალური კონტექსტის სცენები და ნარკოტიკულ საშუალებასთან დაკავშირებული ტერმინოლოგია, 12 წლამდე ასაკისთვის — შეურაცხმყოფელი ლექსიკა, ხოლო 7 წლამდე ასაკისთვის გათვალისწინებულია აგრეთვე ამ ასაკობრივ ჯგუფზე ძლიერი ემოციური გავლენის შინაარსი.
ეს კატეგორიები პროგრამების დაგეგმვისა და მაუწყებლობის დროის შერჩევის საფუძველია: მაუწყებელი ვალდებულია შინაარსი ამ კრიტერიუმებს შეადაროს და სათანადო ასაკობრივი ჯგუფისთვის შეუფერებელი პროგრამა შესაბამის დროს არ გაავრცელოს.
რეკლამის ზოგადი წესები
კანონის 63-ე მუხლი რეკლამასთან დაკავშირებით „რეკლამის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილ წესებს ასახავს, თუ ამ კანონით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. იკრძალება არასათანადო, არაკეთილსინდისიერი, არასარწმუნო, არაეთიკური და აშკარად ყალბი რეკლამის ან ტელეშოპინგის განთავსება. ცალკე აკრძალულია თამბაქოს ნაწარმისა და თამბაქოს მოხმარებისთვის განკუთვნილი მოწყობილობის რეკლამა, აგრეთვე აზარტული თამაშობისა და მისი ორგანიზატორების შესახებ რეკლამა, სასპონსორო განცხადება და პროგრამაში პროდუქტის განთავსება.
აუდიოვიზუალური სარეკლამო კომუნიკაცია ადვილად ამოსაცნობი უნდა იყოს და ფარული სარეკლამო კომუნიკაცია აკრძალულია. რეკლამაში ნებისმიერი სახით ომის პროპაგანდა აკრძალულია; აკრძალულია ისეთი რეკლამა, რომელიც ლახავს ადამიანის ღირსებას ან დისკრიმინაციას ახდენს ან/და ასეთ დისკრიმინაციას წახალისებს, ისეთი რეკლამა, რომელიც შეიცავს გარემოსთვის მნიშვნელოვან ზიანს მიადგენელ ქცევას ან ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოებისთვის საშიშ ქცევას წახალისებს. რეკლამა და ტელეშოპინგი იდენტიფიცირებული და პროგრამისგან მკაფიოდ გამიჯნული უნდა იყოს.
განთავსების წესებიც დეტალურია: მაუწყებლის არხზე რეკლამა ან ტელეშოპინგი შეიძლება განთავსდეს პროგრამებს შორის, ხოლო პროგრამაში — ისე, რომ შენარჩუნდეს პროგრამის ფასეულობა. აკრძალულია ზოგიერთი ღონისძიების რეკლამით თუ ტელეშოპინგით შეწყვეტა — მათ შორის, ოფიციალური სახელმწიფო ღონისძიებისა და რელიგიური ცერემონიის. ახალი ამბების პროგრამა რეკლამით შეიძლება შეწყდეს არაუმეტეს 30 წუთში ერთხელ; საბავშვო პროგრამა, რომლის ხანგრძლივობა 30 წუთზე ნაკლებია, რეკლამით არ შეიძლება შეწყდეს, ხოლო 30 წუთზე მეტი ხანგრძლივობისა — 30 წუთში ერთხელ შეიძლება; ტელეშოპინგით საბავშვო პროგრამის შეწყვეტა დაუშვებელია. დაფარვის სახით რეკლამირებისას დაფარვის ზომა არ უნდა აღემატებოდეს კადრის ფართობის 10%-ს. საზოგადოებრივი მაუწყებლისა და საზოგადოებრივი მაუწყებლის აჭარის ტელევიზიისა და რადიოს არხებზე ტელეშოპინგის განთავსება აკრძალულია, ხოლო საუნივერსიტეტო მაუწყებლობაზეც ტელეშოპინგი აკრძალულია.
ხშირად დასმული კითხვები
ვინ არეგულირებს მაუწყებლობას საქართველოში?
საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისია — მის რეგულირების სფეროში მედიამომსახურება და ვიდეოგაზიარების პლატფორმის მომსახურება შედის.
რა განსხვავებაა ეროვნულ და ადგილობრივ მაუწყებლობას შორის?
ადგილობრივი მაუწყებლობა მომსახურების ზონის მოსახლეობის არანაკლებ 90%-ისთვისაა ხელმისაწვდომი, ეროვნული კი — საქართველოს მოსახლეობის არანაკლებ 90%-ისთვის.
როდის ითვლება პროგრამა სიძულვილის ენის შემცველად?
როცა ის წაქეზებს ძალადობას ან სიძულვილს კანონით ჩამოთვლილი ნიშნების მიხედვით, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ეს აუცილებელია პროგრამის კონტექსტით და გავრცელების განზრახვა არ არსებობს. მხოლოდ შეურაცხმყოფელი ან კრიტიკული შინაარსი ამის საფუძველს არ ქმნის.
როგორ იყოფება პროგრამები ასაკობრივი კატეგორიებით?
18, 15, 12 და 7 წლამდე ასაკობრივი ჯგუფებით — თითოეულისთვის განსაზღვრულია შეუფერებელი შინაარსის კრიტერიუმები, მაგალითად, ძალადობის, ნარკოტიკული საშუალების ან აზარტული თამაშობის პროპაგანდა.
როგორ შეიძლება ახალი ამბების პროგრამაში რეკლამის განთავსება?
ახალი ამბების პროგრამა რეკლამით ან ტელეშოპინგით შეიძლება შეწყდეს არაუმეტეს 30 წუთში ერთხელ. მედიამომსახურების მიმწოდებლის მიერ ახალი ამბების პროგრამაში პროდუქტის ან მომსახურების რეკლამის განთავსება კი საერთოდ აკრძალულია.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე შეგიძლიათ იპოვოთ მედიასამართლისა და საკომუნიკაციო სფეროს იურისტები, რომლებიც დაგეხმარებით მაუწყებლობის კანონმდებლობის ნავიგაციაში: შინაარსის სტანდარტების შეფასებაში, რეკლამის განთავსების წესების გამოყენებაში და კომისიასთან ურთიერთობაში. აირჩიეთ სპეციალისტი გამოცდილებით და დაუკავშირდით პირდაპირ პლატფორმაზე.