მაუწყებლობის უფლებების ბუნება — მომიჯნავე უფლება და არა ლიცენზია
ქართულ სამართალში „მაუწყებლობის უფლებები“ ერთმნიშვნელოვნად საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონით განსაზღვრულ მაუწყებლობის ორგანიზაციის განსაკუთრებულ უფლებებს ნიშნავს და არა მაუწყებლობის ლიცენზიას, რომელიც სამაუწყებლო რეგულაციების სფეროა. ეს ორი რეჟიმი ერთმანეთთან არის შერჩეული, მაგრამ სხვადასხვა კითხვას წყვეტს: ლიცენზია ეთერში გასვლის უფლებას ეხება, ხოლო მომიჯნავე უფლება იმას, თუ ვის და როგორ შეუძლია მაუწყებლობის ორგანიზაციის გადაცემის გამოყენება. კანონის მუხლი 45 ადგენს ზოგად პრინციპს: მომიჯნავე უფლებების დაცვა არ აბრკოლებს საავტორო უფლებების დაცვას, ისინი ხორციელდება საავტორო უფლებების პატივისცემით, და კანონის არც ერთი დებულება არ განიმარტება როგორც საავტორო უფლებების დაცვის შელახვა. პრაქტიკულად ეს იმას ნიშნავს, რომ გადაცემაში შესული ნაწარმოების ავტორის უფლება პირველია, მაუწყებლობის ორგანიზაციის უფლება კი მასზე აგებული ფენაა, და გადაცემის ყოველი მომდევნო მომხმარებელი ორივე ფენის პატივისცემით არის შეზღუდული.
მაუწყებლობის ორგანიზაციის განსაკუთრებული უფლებების კატალოგი
მუხლი 50 განსაზღვრავს, რომ მაუწყებლობის ორგანიზაციას ეკუთვნის განსაკუთრებული უფლება, გამოიყენოს თავისი გადაცემა ნებისმიერი ფორმით, გადაცემის ყოველი ფორმით გამოყენებისთვის ანაზღაურების მიღების უფლების ჩათვლით. ეს ნიშნავს, რომ ორგანიზაციას შეუძლია ნება დართოს ან აკრძალოს სხვა პირებს: გადაცემის ჩაწერა; ჩანაწერის რეპროდუცირება — გარდა იმ შემთხვევისა, როცა გადაცემა ჩაწერილია ორგანიზაციის თანხმობით და რეპროდუცირება ხორციელდება იმავე მიზნით, რისთვისაც მოხდა ჩაწერა; გადაცემის ერთდროულად გადაცემა ეთერში და კაბელით ხელახალი გადაცემა სხვა ორგანიზაციის მიერ; გადაცემის გადაცემა ეთერში ან კაბელით; გადაცემის საჯარო გადაცემა ადგილებში, სადაც შესვლა ფასიანია; ჩანაწერის გავრცელება საზოგადოებაში გაყიდვის ან საკუთრების სხვა ფორმით გადაცემის გზით; ჩანაწერის გაქირავება ან მფლობელობის სხვა ფორმით გადაცემა; და ჩანაწერის გადაცემა სადენებით ან უსადენო კავშირგაბმულობით ისე, რომ ის ხელმისაწვდომი იყოს ნებისმიერი პირისთვის მის მიერ არჩეული ადგილიდან და დროს. ბოლო პუნქტი თანამედროვე სტრიმინგსა და მოთხოვნით ყურებას მოიცავს — გადაცემის ონლაინ მიწოდებაც ამ უფლების განხორციელების ფორმაა, და არქივებიც კი, სადაც ძველი გადაცემები ინახება, ამ უფლების ფარგლებში რჩება.
მოქმედების ვადები
მუხლი 57 აწესებს მომიჯნავე უფლებათა ვადებს. შემსრულებლის უფლება მოქმედებს პირველი შესრულებიდან 50 წლის განმავლობაში; თუ ამ ვადაში ჩანაწერი გამოცემის ან საჯარო გადაცემის გზით საზოგადოებისთვის მართლზომიერად ხელმისაწვდომი გახდა, ვადა აღნიშნული ფაქტიდან ითვლება — ფონოგრამის სახით ჩაწერილი შესრულებისთვის 70 წლის ჩათვლით. ფონოგრამის ან ვიდეოგრამის დამამზადებლის უფლებაც მოქმედებს პირველი ჩაწერიდან 50 წლის განმავლობაში, ხოლო გამოცემის ან საჯარო გადაცემის შემთხვევაში — 70 წლის განმავლობაში. მაუწყებლობის ორგანიზაციის განსაკუთრებული უფლება მოქმედებს ორგანიზაციის მიერ სადენით ან უსადენო კავშირგაბმულობით — საკაბელო ან სატელიტური კავშირის ჩათვლით — პირველად გადაცემიდან 50 წლის განმავლობაში. შესაძლოა ფონოგრამის დამამზადებლის მიერ ვადის გასვლის შემდეგ ასლების საკმარისი რაოდენობის არგამოყვანაც შემსრულებელს ხელშეკრულების შეწყვეტის უფლებას აძლევს. მონაცემთა ბაზის დამამზადებლის უფლებაც ამ მუხლით არის გათვალისწინებული და მისი დაცვის ვადა ბაზის შესაბამისად განისაზღვრება. ყველა ვადის ათვლა იწყება იმ წელიწადის შემდგომი წლის პირველი იანვრიდან, როდესაც დადგა შესაბამისი იურიდიული ფაქტი, და ამ ვადების განმავლობაში უფლებები მემკვიდრეებზეც გადადის. შემსრულებლის სახელისა და რეპუტაციის პატივისცემის უფლებები კი უვადოდ არის დაცული და მემკვიდრეობით არ გადადის — მათი დაცვა ავტორის პირადი არაქონებრივი უფლებების დაცვის წესით ხორციელდება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ მაუწყებლობის უფლებებთან დაკავშირებულ ყველაზე ხშირად დასმულ კითხვებს, რომლებიც მაუწყებლობის ორგანიზაციებსა და გადაცემების მომხმარებლებს პრაქტიკაში უჩნდებათ.
განსხვავდება თუ არა მაუწყებლობის უფლება მაუწყებლობის ლიცენზიისგან?
დიახ. ლიცენზია ეთერში გასვლის სამაუწყებლო რეგულაციების სფეროა; მაუწყებლობის უფლება კი მომიჯნავე უფლებაა — ის განსაზღვრავს, ვის შეუძლია ორგანიზაციის გადაცემის ჩაწერა, რეტრანსლირება, გავრცელება თუ ონლაინ მიწოდება.
რამდენ ხანს მოქმედებს მაუწყებლობის ორგანიზაციის უფლება?
პირველად გადაცემიდან 50 წლის განმავლობაში, საკაბელო და სატელიტური გადაცემის ჩათვლით; ვადის ათვლა იწყება შესაბამისი წლის შემდეგი წლის პირველი იანვრიდან.
ეკუთვნის თუ არა გადაცემაში შესული ნაწარმოები ორგანიზაციას?
არა. მუხლი 45 მიხედვით მომიჯნავე უფლებები ხორციელდება საავტორო უფლებების პატივისცემით — ნაწარმოების ავტორის უფლება დარჩება ავტორს, ორგანიზაციის უფლება კი გადაცემის ფენას ეხება.
შეიძლება თუ არა გადაცემის ონლაინ მიწოდება უფლების გარეშე?
არა. ჩანაწერის გადაცემა სადენებით ან უსადენო კავშირგაბმულობით, ნებისმიერი პირისთვის არჩეულ დროსა და ადგილიდან ხელმისაწვდომად, მუხლი 50-ის განსაკუთრებული უფლების ნაწილია და თანხმობას მოითხოვს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი მაუწყებლობის უფლებების საკითხებზე მაუწყებლობის ორგანიზაციებს, კონტენტის გამავრცელებლებსა და მომხმარებლებს ეხმარება: ვამზადებთ გადაცემების გამოყენების ლიცენზიებს, ვაფასებთ რეტრანსლაციისა და ონლაინ მიწოდების კანონიერებას, ვინხილავთ ვადების ათვლის საკითხებს და ვიცავს უფლების მფლობელებს უფლებართვის გამოყენებისგან. თუ თქვენი გადაცემა სხვებმა გამოიყენეს თანხმობის გარეშე ან ურთიერთობის სტატუსი გასარკვევია — დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე და შევაფასოთ თქვენი უფლებები და დავის პერსპექტივა.