დოკერის სამართლებრივი მდგომარეობა და კანონის მოქმედების სფერო
თუ ეძებთ ინფორმაციას დოკერების სარჩელის შესახებ, მნიშვნელოვანია ერთი რამ თავიდანვე ვთქვათ პატიოსნად: ამერიკის შეერთებულ შტატებში მოქმედი პორტის მუშებისთვის საგანგებო კომპენსაციის ცალკეული კანონის მსგავსი ნორმა ქართულ სამართალში არ არსებობს. დოკერი საქართველოში ჩვეულებრივი დასაქმებულია, და მისი სარჩელი ეყრდნობა „შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს კანონსა და შრომის ზოგად კანონმდებლობას. ეს კანონი ვრცელდება შრომის უსაფრთხოების სფეროში ეკონომიკური საქმიანობის ყველა დარგზე, მათ შორის, საქართველოს ორგანული კანონით „საქართველოს შრომის კოდექსით“ და „საჯარო სამსახურის შესახებ“ კანონით მოწესრიგებულ შრომით ურთიერთობებზე.
კანონის მე-2 მუხლი ასევე განსაზღვრავს, რომ თუ სპეციალური კანონმდებლობით სხვა რამ არ არის დადგენილი, მისი მოქმედება ვრცელდება „მეზღვაურთა შრომის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ პირებზეც — ეს პორტში მომუშავე დოკერებისთვის კიდევ ერთხელ ხაზგასმს, რომ შრომის უსაფრთხოების სტანდარტები მათზე სრულად ვრცელდება. ამასთან, კანონი არ ვრცელდება შინაგან საქმეთა და თავდაცვის სამინისტროების, სახელმწიფო დაცვის სპეციალური სამსახურისა და სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის სისტემებზე მათი სპეციალური კანონმდებლობით მოწესრიგებულ საკითხებში, ასევე შრომით საქმიანობაზე საგანგებო და საომარი მდგომარეობის დროს.
დამსაქმებლის ვალდებულებები
კანონის მე-5 მუხლი დამსაქმებელს ავალდებულებს სამუშაო სივრცეში შრომის უსაფრთხოების უზრუნველყოფას საწარმოს სიდიდის, დასაქმებულთა რაოდენობის, სამუშაო პირობებისა და რისკების გათვალისწინებით. დამსაქმებელი ვალდებულია დაიცვას შრომის უსაფრთხოების ნორმები, იზრუნოს, რომ დასაქმებულსა და სამუშაო სივრცეში მყოფ სხვა პირს ზიანი არ მიადგეს, უზრუნველყოს, რომ ფიზიკურმა, ქიმიურმა და ბიოლოგიურმა საფრთხის შემცველმა ფაქტორებმა საშიშროება არ შეუქმნას მათ, აღრიცხოს უბედური შემთხვევები, პროფესიული დაავადებები და საშიში შემთხვევები და მოთხოვნისას მიაწოდოს შესაბამისი ინფორმაცია დასაქმებულს.
პორტის სამუშაოებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ტრენინგების წესი: დამსაქმებელი ვალდებულია დასაქმებულებს ჩაუტაროს სწავლება და ინსტრუქტაჟი გასაგებ ენაზე — დასაქმებისას, სამუშაოს დაწყებამდე, სხვა სამუშაო ადგილზე გადაყვანისას, ახალი ტექნოლოგიური პროცესის დანერგვამდე და განმეორებით გეგმის შესაბამისად. სწავლება ტარდება სამუშაო საათებში, გაცდენილი დღეები საპატიოდ ჩაითვლება და ანაზღაურდება, ხოლო თავად ტრენინგი დასაქმებულს უფასოდ უტარდება. დამსაქმებელს არ უნდა დაასაქმოს 18 წლამდე პირი ისეთ სამუშაოზე, რომელიც ზიანს უყენებს მის ჯანმრთელობას ან უსაფრთხოებას, ხოლო ორსული და მეძუძური ქალები — დედის ან ბავშვისთვის საზიანო სამუშაოზე. მძიმე, მავნე და საშიშპირობებიან სამუშაო ადგილებზე დამსაქმებელი ვალდებულია საკუთარი ხარჯებით უზრუნველყოს დასაქმებული უბედური შემთხვევის დაზღვევით, ხოლო შრომის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ყველა ხარჯი საკუთარ თავზე აიღოს. გარე სპეციალისტის ან მომსახურების მიზიდვა დამსაქმებელს პასუხისმგებლობისაგან არ ათავისუფლებს, ხოლო პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ უბედური შემთხვევა გამოწვეულია ისეთი გარემოებებით, რომლების წინასწარ გათვალისწინება შეუძლებელი იყო ან რომლებიც მის კონტროლს არ ექვემდებარებოდა — და ამის დამტკიცების ტვირთი თავად დამსაქმებელს ეკისრება.
პრევენცია და რისკის შეფასება
კანონის მე-6 მუხლი დამსაქმებელს ავალდებულებს მუშაობის ყველა ეტაპზე შეაფასოს ჯანმრთელობისთვის ზიანის მიყენების რისკი, განაახლოს რისკის შეფასების დოკუმენტი და მიიღოს შესაბამისი ზომები. პრევენციის საერთო პრინციპებია: არსებული რისკების თავიდან აცილება; იმ რისკების შეფასება, რომლების აცილებაც შეუძლებელია; საფრთხის შემცირება წყაროს აღმოფხვრის ჩათვლით; საფრთხის შემცველი ფაქტორების ჩანაცვლება უსაფრთხო ან ნაკლებად საშიში ფაქტორებით; თანმიმდევრული პრევენციული ღონისძიებების პოლიტიკის შემუშავება და წერილობითი დოკუმენტის შედგენა ვადებით, განმახორციელებლებით და საჭირო სახსრებით; კოლექტიური დაცვის საშუალებების უპირატესობა ინდივიდუალურთან შედარებით; დასაქმებულთა სწავლება და სამუშაოს ადაპტირება.
რისკის შეფასების შესახებ დოკუმენტი დამსაქმებელმა უნდა შეინახოს დადგენილი წესით. ამასთან, დამსაქმებელი ვალდებულია წერილობით განსაზღვროს შრომის უსაფრთხოების სფეროში დასაქმებულების ვალდებულებები და პასუხისმგებლობა, რისკის შემცველ სამუშაო ადგილებზე დაუშვას მხოლოდ შესაბამისი სწავლება გავლილი პირი, გამოავლინოს და აღრიცხოს საფრთხის შემცველი სამუშაო ადგილები, უზრუნველყოს დაცვისა და კონტროლის სისტემების უწყვეტი ფუნქციონირება და დასაქმებული უფასოდ აღჭურვოს ეფექტიანი ინდივიდუალური დაცვის საშუალებებით ყველგან, სადაც ეს მათი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის დასაცავად აუცილებელია. დოკერის სამუშაო ადგილი — ნავსადგური, საწყობი, კონტეინერული ტერმინალი — სწორედ ასეთი რისკის შემცველი გარემოა, ამიტომ ეს ვალდებულებები პორტის ოპერატორისთვის და სტივიდორული კომპანიისთვის ფორმალური არ არის.
უბედური შემთხვევის კლასიფიკაცია და შეტყობინების წესი
კანონის მე-14 მუხლი სამუშაო სივრცეში უბედურ შემთხვევას კლასიფიცირებს შედეგებისა და ერთდროულად დაშავებულთა რაოდენობის მიხედვით: მსუბუქია ისეთი შემთხვევა, რომელიც შრომისუნარიანობის დაკარგვას არ იწვევს ან არაუმეტეს 3 დღისას; საშუალო სიმძიმის — დაზიანება შრომისუნარიანობის დაკარგვით 3 დღიდან 40 დღემდე; მძიმე — მუდმივი შრომისუუნარობის განვითარება, ჯანმრთელობის მძიმე დაზიანება ან დროებითი შრომისუუნარობა 40 კალენდარულ დღეზე მეტი ხნით; ფატალური — გარდაცვალება სამუშაო ადგილზე ან უბედური შემთხვევიდან 1 წლის განმავლობაში; მასობრივი — 3 ან მეტი ადამიანის დაშავება, მათ შორის ერთი მძიმე ან ფატალური შემთხვევით.
მე-15 მუხლი ადგენს შეტყობინების და მოკვლევის წესს. დასაქმებული ვალდებულია დაუყოვნებლივ აცნობოს დამსაქმებელს უბედურ შემთხვევას, რომელიც სხვას შეემთხვა ან თვითონ შეემთხვა, თუ ჯანმრთელობის მდგომარეობა ამის საშუალებას აძლევს. დამსაქმებელი ვალდებულია დაუყოვნებლივ მიიღოს ზომები შემდგომი საფრთხის ასაცილებლად, მძიმე, ფატალური და მასობრივი შემთხვევისას დაიცვას შემთხვევის ადგილი კომპეტენტური ორგანოების წარმომადგენლების მოსვლამდე (გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ეს სიცოცხლის ან ჯანმრთელობის დასაცავად ან სერიოზული ეკონომიკური ზიანის ასაცილებლად აუცილებელია) და უბედური შემთხვევის შესახებ აცნობოს 24 საათის განმავლობაში დასაქმებულთა გაერთიანებას ან წარმომადგენელს, ხოლო საშუალო სიმძიმის, მძიმე, ფატალური და მასობრივი შემთხვევისას — ზედამხედველ ორგანოსაც, დანაშაულის ნიშნებზე მიმანიშნებელი ფაქტების შემთხვევაში კი — სამართალდამცავ ორგანოებსაც. უბედური შემთხვევები აღირიცხება კომპეტენტური უწყებების წარმომადგენელთა, შრომის უსაფრთხოების სპეციალისტისა და დაშავებულის ერთობლივი მონაწილეობით. თუ შემთხვევა დასაქმებულს სხვა დამსაქმებლის სამუშაო სივრცეში შეემთხვა, იმ დამსაქმებელმა დაზარალებულის დამსაქმებელს დაუყოვნებლივ უნდა აცნობოს ამის შესახებ.
პასუხისმგებლობა და ადმინისტრაციული სახდელები
შრომის უსაფრთხოების ნორმების დარღვევისთვის პასუხისმგებლობა განისაზღვრება ამ კანონითა და საქართველოს სხვა საკანონმდებლო აქტებით, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოებასთან დაკავშირებული საკითხები კი — ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით. მე-18 მუხლით დარღვევისთვის შეიძლება გამოყენებულ იქნეს გაფრთხილება, ჯარიმა ან სამუშაო პროცესის შეჩერება. ზედამხედველი ორგანო გაფრთხილების ან ჯარიმის გამოყენებისას გასცემს მითითებას დარღვევის გამოსწორების შესახებ გონივრულ ვადაში; ვადის გასვლის შემდეგ ხდება შემოწმება, ხოლო დარღვევის გამოუსწორებლობის შემთხვევაში გამოიყენება ჯარიმა და ეძლევა დამატებითი ვადა, ან შეიჩერება სამუშაო პროცესი.
ჯარიმის დადგენილ ვადაში გადაუხდელობის შემთხვევაში სამართალდამრღვევს დაეკისრება საურავი ჯარიმის ორმაგი ოდენობით, ხოლო საურავის დაკისრებიდან 30 დღის ვადაში ჯარიმის ან საურავის გადაუხდელობის შემთხვევაში განხორციელდება იძულებითი აღსრულება. სამუშაო პროცესის შეჩერება წესით: კრიტიკული შეუსაბამობის აღმოჩენისას ზედამხედველი ორგანო ვალდებულია შეაჩეროს სამუშაო პროცესი, თუ სიცოცხლეს ან ჯანმრთელობას საფრთხე ექმნება, და შეჩერების შესახებ გადაწყვეტილების დასამტკიცებლად სასამართლოს მიმართოს; ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემიდან ვალდებულია 24 საათში წარადგინოს შუამდგომლობა, წინააღმდეგ შემთხვევაში შეჩერება გაუქმებულად ჩაითვლება და სამუშაო პროცესი — აღდგენილად. ზედამხედველი ორგანოს გადაწყვეტილება საჩივრდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, ხოლო აღდგენაზე უარის დასაბუთებული გადაწყვეტილება — სასამართლოში.
ხშირად დასმული კითხვები
არსებობს თუ არა დოკერებისთვის ცალკეული კომპენსაციის კანონი?
არა. საქართველოში დოკერი ჩვეულებრივი დასაქმებულია და მისი სარჩელი ეყრდნობა „შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ კანონს, რომელიც ვრცელდება ეკონომიკური საქმიანობის ყველა დარგზე.
როგორ კლასიფიცირდება სამუშაო სივრცეში უბედური შემთხვევა?
მსუბუქად — შრომისუნარიანობის დაკარგვის გარეშე ან არაუმეტეს 3 დღისა; საშუალოდ — 3 დღიდან 40 დღემდე; მძიმედ — მუდმივი შრომისუუნარობა ან 40 კალენდარულ დღეზე მეტი ხნით; ფატალურად — გარდაცვალება 1 წლის განმავლობაში; მასობრივად — 3 ან მეტი დაშავებული.
ვინ და რა ვადაში აცნობებს უბედურ შემთხვევას?
დასაქმებული დაუყოვნებლივ აცნობებს დამსაქმებელს, ხოლო დამსაქმებელი შემთხვევიდან 24 საათის განმავლობაში აცნობებს დასაქმებულთა წარმომადგენელს, ხოლო საშუალო და მძიმე შემთხვევებისას — ზედამხედველ ორგანოსაც.
ვინ იხდის უბედური შემთხვევის დაზღვევის ხარჯს?
მძიმე, მავნე და საშიშპირობებიან სამუშაო ადგილებზე დამსაქმებელი ვალდებულია საკუთარი ხარჯებით უზრუნველყოს დასაქმებულის უბედური შემთხვევის დაზღვევა; შრომის უსაფრთხოების ყველა ხარჯიც დამსაქმებელს ეკისრება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე დაგეხმარებით დოკერის სარჩელის მომზადებაში და წარდგენაში: შევაფასებთ უბედური შემთხვევის კლასიფიკაციას, გადავამოწმებთ დამსაქმებლის ვალდებულებათა შესრულებას, დაგეხმარებით მტკიცებულებების შენარჩუნებასა და დაზღვევის მოთხოვნის წარდგენაში და დაგიცავთ უფლებებს ზედამხედველ ორგანოსთან და სასამართლოში. დაუკავშირდით გუნდს შემთხვევიდან პირველ დღესვე.