ჯონსის აქტის სარჩელი და მისი ქართული ანალოგი
აშშ-ში ნავიგაციისას დაშავებული მეზღვაურების სარჩელები ცნობილია ჯონსის აქტის სახელით — ეს არის ამერიკული კანონმდებლობის ინსტიტუტი, რომელიც გემთმფლობელის პასუხისმგებლობას აწესრიგებს ეკიპაჟის წევრის დაზიანებისათვის. საქართველოში ამ სახელწოდების კანონი არ არსებობს, მაგრამ იმავე ფუნქციას ასრულებს საქართველოს საზღვაო კოდექსის სამი ნორმა: მუხლი 62, რომელიც მეზღვაურის შრომით ურთიერთობათა საფუძვლებს განსაზღვრავს; მუხლი 339, რომელიც გემთმფლობელს პასუხისმგებლობის შეზღუდვის გზიდან ამოიღებს ეკიპაჟის დაზიანების მოთხოვნებს; და მუხლი 350, რომელიც ამ მოთხოვნებს ყველა სხვა მოთხოვნაზე ადრე — პირველ რიგში — აყენებს. ამ გვერდზე ხსნის, როგორ მუშაობს ეს მექანიზმი ქართული კოდექსით და როგორ დაიცავთ მეზღვაური თავის უფლებებს.
რა არის ჯონსის აქტი და რატომ არ არსებობს ის საქართველოში
ჯონსის აქტი — აშშ-ის ფედერალური კანონი — მეზღვაურებს შრომითი დაზიანების შემთხვევაში გემთმფლობლის წინააღმდეგ სარჩელის უფლებას აძლევს და სასამართლოს წინაშე მათ რიგით მუშად აცნობის საშუალებასაც. ქართული სამართალწარმოება სხვა გზით მიდის: საქართველოს საზღვაო კოდექსი უშუალოდ აწესრიგებს, რომ ეკიპაჟის დაზიანების მოთხოვნები პასუხისმგებლობის შეზღუდვას არ ექვემდებარება და ამავე დროს განსაკუთრებულ რიგითობით სარგებლობს. ამრიგად, ქართველი მეზღვაურისთვის ჯონსის აქტის ფუნქციური ანალოგი საზღვაო კოდექსის ზუსტი ნორმებია და სარჩელი სწორედ მათ საფუძველზე იწერება.
მეზღვაურის შრომითი ურთიერთობის საფუძვლები — მუხლი 62
კოდექსის 62-ე მუხლი განსაზღვრავს, რომ მეზღვაურთა დასაქმების პროცედურები, მათი უფლებები და მოვალეობები, აგრეთვე მეზღვაურთა სოციალური დაცვის შესახებ დებულებები განისაზღვრება საქართველოს შრომის კანონმდებლობით, „მეზღვაურთა შრომის შესახებ“ საქართველოს კანონით, საზღვაო დისციპლინური წესდებითა და მეზღვაურის შრომითი ხელშეკრულებით. ეს ნორმა მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ დაზიანების სარჩელის საფუძლები — შრომითი ურთიერთობის არსებობა, ხელშეკრულების პირობები, დაზღვევა და სოციალური გარანტიები — სწორედ ამ აქტებით დგინდება. საქონლად აღარ რჩება კითხვა, რომელი წესი გამოიყენოს მეზღვაურის დავისას: კოდექსი პირდაპირ მიუთითებს შრომის კანონმდებლობასა და სპეციალურ კანონზე.
პასუხისმგებლობის შეზღუდვის არარევანტურობა ეკიპაჟის მოთხოვნებზე — მუხლი 339
საზღვაო სამართალში გემთმფლობელს, როგორც წესი, შეუძლია თავისი პასუხისმგებლობის შეზღუდვა კოდექსით დადგენილი წესით — ეს საზღვაო სამართლის ერთ-ერთი ცნობილი ინსტიტუტია. მაგრამ კოდექსის 339-ე მუხლი ამოიღებს ამ შეზღუდვიდან მთელ რიგ მოთხოვნათა კატეგორიას: შეზღუდვა არ ეხებათ გადარჩენის ან საერთო ავარიის შესატანით გამოწვეულ მოთხოვნებს; ეკიპაჟისა და გემთმფლობელის მომსახურე სხვა წევრების მოთხოვნებს, რომელთა მოვალეობა დაკავშირებულია გემთან, აგრეთვე მემკვიდრეთა ან მოქალაქეთა მოთხოვნებს, რომელთაც დახმარების მიღების უფლება აქვთ — თუ გემთმფლობელთან მათი ურთიერთობის მარეგულირებელი კანონმდებლობათაგანვე არ მოჰყვება სხვაგვარი გადაწყვეტა; ჩაძირული ქონების ამოღების ან მოშორების მოთხოვნებს; გარემოს დაბინძურებაზე მავნე ნივთიერებებითა და ნავთობით გამოწვეულ მოთხოვნებს და ბირთვული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნებს — კოდექსის ცალკე თავებით განსაზღვრულ შემთხვევებში.
მეზღვაურის პერსპექტივიდან გადამწყვეტია პირველი ჯგუფის მეორე ქვეპუნქტი: ეკიპაჟის წევრის დაზიანებით, ჯანმრთელობის დაზიანებით ან სიკვდილით გამოწვეული მოთხოვნა პასუხისმგებლობის შეზღუდვას არ ექვემდებარება. ანუ გემთმფლობელი ვერ დაიმალება შეზღუდვის საფარველით მაშინ, როცა საქმე ეხება მის მიერვე დასაქმებული ეკიპაჟის წევრის სიცოცხლესა თუ ჯანმრთელობას.
მოთხოვნათა უპირატესი რიგი — მუხლი 350
კოდექსის 350-ე მუხლი ადგენს მოთხოვნათა დაკმაყოფილების თანამიმდევრობას: სხვადასხვა, მათ შორის გირაოთი უზრუნველყოფილ მოთხოვნათა დაკმაყოფილებამდე უნდა დაკმაყოფილდეს უპირატესი მოთხოვნები. რიგითობის სათავეში სწორედ ეკიპაჟის ინტერესებია: პირველ ადგილზეა შრომის სამართლის ურთიერთობებიდან გამომდინარე დასახიჩრებით, ჯანმრთელობის სხვადასხვაგვარი დაზიანებით ან სიკვდილით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა და მათი სრული დაკმაყოფილების შემდეგ — სოციალური დაზღვევის მოთხოვნები, რამდენადაც ყველა ეს მოთხოვნა შესაბამის გემს ეხება. შემდეგ თანამიმდევრობით მოდის ბირთვული ზიანისა და ზღვის დაბინძურების მოთხოვნები, სანავსადგურო საფასური, გადარჩენის ჯილდო და საერთო ავარიის შენატანები, შეჯახებით გამოწვეული ზიანისა და ნავსადგურის ქონების დაზიანების მოთხოვნები, კაპიტნის უფლებამოსილების ფარგლებში ჩადენილი ქმედებებიდან გამომდინარე მოთხოვნები, ტვირთთან ან ბარგთან დაკავშირებული ზიანი და ბოლოს — ფრახტისა და გადაზიდვის სხვა თანხები. გემის ღირებულება როცა ყველა მოთხოვნას ვერ ფარავს, ეს რიგითობა განსაზღვრავს, ვინ და რამდენს მიიღებს — და ეკიპაჟის ზიანი ამ რიგის თავშია, გირაოს მიუხედავად.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ მეზღვაურის დაზიანების სარჩელებთან დაკავშირებულ ყველაზე ხშირად დასმულ კითხვებს.
არსებობს თუ არა ჯონსის აქტის მსგავსი კანონი საქართველოში?
ამ სახელწოდების კანონი — არა, მაგრამ იმავე ფუნქციას ასრულებს საზღვაო კოდექსი: მუხლი 339 გამორიცხავს ეკიპაჟის დაზიანების მოთხოვნებს პასუხისმგებლობის შეზღუდვიდან, ხოლო მუხლი 350 ამ მოთხოვნებს პირველ რიგში აყენებს. შრომითი ურთიერთობის წესებს კი მუხლი 62 განსაზღვრავს.
შეუძლიათ თუ არა გემთმფლობელს პასუხისმგებლობის შეზღუდვა ეკიპაჟის დაზიანებაზე?
არა — კოდექსის 339-ე მუხლით შეზღუდვა არ ეხებათ ეკიპაჟისა და გემთმფლობელის მომსახურე სხვა წევრების მოთხოვნებს, რომელთა მოვალეობა გემთანაა დაკავშირებული, აგრეთვე მემკვიდრეთა მოთხოვნებს, თუ მათ შესახებ სხვაგვარი წესი არ არის დადგენილი.
რა ადგილი უკავია ეკიპაჟის მოთხოვნას დაკმაყოფილების რიგში?
პირველი — შრომის სამართლის ურთიერთობებიდან გამომდინარე დასახიჩრებით, ჯანმრთელობის დაზიანებით ან სიკვდილით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება სრულად კმაყოფილდება სხვა მოთხოვნებზე, გირაოთი უზრუნველყოფილების ჩათვლით, ადრე.
რომელი წესები აწესრიგებს მეზღვაურის შრომით ურთიერთობას?
მუხლი 62: საქართველოს შრომის კანონმდებლობა, „მეზღვაურთა შრომის შესახებ“ კანონი, საზღვაო დისციპლინური წესდება და მეზღვაურის შრომითი ხელშეკრულება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
დაზიანებული მეზღვაურის სარჩელი მოითხოვს შრომითი ურთიერთობის, ზიანის დადასტურებისა და მოთხოვნათა რიგითობის ერთდროულ მტკიცებულებას. Legal.ge-ს სპეციალისტები განვმარტავთ საზღვაო კოდექსის 62-ე, 339-ე და 350-ე მუხლების გამოყენებას, შევაფასებთ თქვენს სიტუაციას და დაგეხმარებით მოთხოვნისა და სარჩელის მომზადებაში. მოგვმართეთ Legal.ge-ის ფორმით.