ჯონსის აქტის სარჩელი და მისი ქართული ანალოგი
აშშ-ში ნავიგაციისას დაშავებული მეზღვაურების სარჩელები ცნობილია ჯონსის აქტის სახელით — ეს არის ამერიკული კანონმდებლობის ინსტიტუტი, რომელიც გემთმფლობელის პასუხისმგებლობას აწესრიგებს ეკიპაჟის წევრის დაზიანებისათვის. საქართველოში ამ სახელწოდების კანონი არ არსებობს, მაგრამ იმავე ფუნქციას ასრულებს საქართველოს საზღვაო კოდექსის სამი ნორმა: მუხლი 62, რომელიც მეზღვაურის შრომით ურთიერთობათა საფუძვლებს განსაზღვრავს; მუხლი 339, რომელიც გემთმფლობელს პასუხისმგებლობის შეზღუდვის გზიდან ამოიღებს ეკიპაჟის დაზიანების მოთხოვნებს; და მუხლი 350, რომელიც ამ მოთხოვნებს ყველა სხვა მოთხოვნაზე ადრე — პირველ რიგში — აყენებს. ამ გვერდზე ხსნის, როგორ მუშაობს ეს მექანიზმი ქართული კოდექსით და როგორ დაიცავთ მეზღვაური თავის უფლებებს.
რა არის ჯონსის აქტი და რატომ არ არსებობს ის საქართველოში
ჯონსის აქტი — აშშ-ის ფედერალური კანონი — მეზღვაურებს შრომითი დაზიანების შემთხვევაში გემთმფლობლის წინააღმდეგ სარჩელის უფლებას აძლევს და სასამართლოს წინაშე მათ რიგით მუშად აცნობის საშუალებასაც. ქართული სამართალწარმოება სხვა გზით მიდის: საქართველოს საზღვაო კოდექსი უშუალოდ აწესრიგებს, რომ ეკიპაჟის დაზიანების მოთხოვნები პასუხისმგებლობის შეზღუდვას არ ექვემდებარება და ამავე დროს განსაკუთრებულ რიგითობით სარგებლობს. ამრიგად, ქართველი მეზღვაურისთვის ჯონსის აქტის ფუნქციური ანალოგი საზღვაო კოდექსის ზუსტი ნორმებია და სარჩელი სწორედ მათ საფუძველზე იწერება.
მეზღვაურის შრომითი ურთიერთობის საფუძვლები — მუხლი 62
კოდექსის 62-ე მუხლი განსაზღვრავს, რომ მეზღვაურთა დასაქმების პროცედურები, მათი უფლებები და მოვალეობები, აგრეთვე მეზღვაურთა სოციალური დაცვის შესახებ დებულებები განისაზღვრება საქართველოს შრომის კანონმდებლობით, „მეზღვაურთა შრომის შესახებ“ საქართველოს კანონით, საზღვაო დისციპლინური წესდებითა და მეზღვაურის შრომითი ხელშეკრულებით. ეს ნორმა მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ დაზიანების სარჩელის საფუძლები — შრომითი ურთიერთობის არსებობა, ხელშეკრულების პირობები, დაზღვევა და სოციალური გარანტიები — სწორედ ამ აქტებით დგინდება. საქონლად აღარ რჩება კითხვა, რომელი წესი გამოიყენოს მეზღვაურის დავისას: კოდექსი პირდაპირ მიუთითებს შრომის კანონმდებლობასა და სპეციალურ კანონზე.
პასუხისმგებლობის შეზღუდვის არარევანტურობა ეკიპაჟის მოთხოვნებზე — მუხლი 339
საზღვაო სამართალში გემთმფლობელს, როგორც წესი, შეუძლია თავისი პასუხისმგებლობის შეზღუდვა კოდექსით დადგენილი წესით — ეს საზღვაო სამართლის ერთ-ერთი ცნობილი ინსტიტუტია. მაგრამ კოდექსის 339-ე მუხლი ამოიღებს ამ შეზღუდვიდან მთელ რიგ მოთხოვნათა კატეგორიას: შეზღუდვა არ ეხებათ გადარჩენის ან საერთო ავარიის შესატანით გამოწვეულ მოთხოვნებს; ეკიპაჟისა და გემთმფლობელის მომსახურე სხვა წევრების მოთხოვნებს, რომელთა მოვალეობა დაკავშირებულია გემთან, აგრეთვე მემკვიდრეთა ან მოქალაქეთა მოთხოვნებს, რომელთაც დახმარების მიღების უფლება აქვთ — თუ გემთმფლობელთან მათი ურთიერთობის მარეგულირებელი კანონმდებლობათაგანვე არ მოჰყვება სხვაგვარი გადაწყვეტა; ჩაძირული ქონების ამოღების ან მოშორების მოთხოვნებს; გარემოს დაბინძურებაზე მავნე ნივთიერებებითა და ნავთობით გამოწვეულ მოთხოვნებს და ბირთვული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნებს — კოდექსის ცალკე თავებით განსაზღვრულ შემთხვევებში.
მეზღვაურის პერსპექტივიდან გადამწყვეტია პირველი ჯგუფის მეორე ქვეპუნქტი: ეკიპაჟის წევრის დაზიანებით, ჯანმრთელობის დაზიანებით ან სიკვდილით გამოწვეული მოთხოვნა პასუხისმგებლობის შეზღუდვას არ ექვემდებარება. ანუ გემთმფლობელი ვერ დაიმალება შეზღუდვის საფარველით მაშინ, როცა საქმე ეხება მის მიერვე დასაქმებული ეკიპაჟის წევრის სიცოცხლესა თუ ჯანმრთელობას.