მეზღვაურთა სერტიფიცირების სამართლებრივი ჩარჩო
მეზღვაურთა სერტიფიცირება და კვალიფიკაცია საქართველოში რეგულირდება ცალკეული კანონით, რომელიც სრულად ეყრდნობა მეზღვაურების მომზადების, დიპლომირებისა და ვახტის გაწევის შესახებ 1978 წლის საერთაშორისო კონვენციასა და მის თანმხლებ STCW-ის კოდექსს — კანონის მიზნებისთვის ორივე დოკუმენტი გამოიყენება უახლესი რედაქციებით. კანონი განსაზღვრავს, ვინ, რომელი პირობების დაკმაყოფილების შემთხვევაში და რომელი წესით შეიძლება გახდეს სერთიფიცირებული მეზღვაური, ასევე აწესრიგებს გამოცდებს, სერთიფიკატების გაცემას, აღიარებასა და რეგისტრაციას.
სერთიფიკაციის სისტემის ყოველდღიურ მართვას ახორციელებს საზღვაო ტრანსპორტის სააგენტო — საჯარო სამართლის იურიდიული პირი, რომელიც მოქმედებს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სისტემაში. სააგენტო გასცემს, აღიარებს და ადასტურებს კომპეტენციისა და კვალიფიკაციის სერთიფიკატებს, ატარებს გამოცდებს, აწარმოებს გაცემული სერთიფიკატების რეესტრს და აკონტროლებს მეზღვაურთა სწავლებისა და წვრთნის სისტემას. კომპეტენტურ სახელმწიფო ორგანოს — ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს — კანონმდებლობით დადგენილი წესით უფლება აქვს, სახელმწიფო კონტროლი განახორციელოს სააგენტოს საქმიანობაზე.
სერთიფიკატების სახეობები და პასუხისმგებლობის დონეები
კანონი მეზღვაურთა სერთიფიკატებს განასხვავებს მათი დანიშნულებისა და პასუხისმგებლობის დონის მიხედვით. ძირითადი სახეობებია:
- კომპეტენციის სერთიფიკატი — გაიცემა კაპიტანზე, ოფიცერსა და GMDSS-ის რადიოოპერატორზე; იგი აძლევს მფლობელს უფლებას, იმსახუროს შესაბამის თანამდებობაზე და შეასრულოს ამ პასუხისმგებლობის დონისთვის გათვალისწინებული ფუნქციები;
- კვალიფიკაციის სერთიფიკატი — მეზღვაურზე გაცემული სერთიფიკატი კომპეტენციის სერთიფიკატის გარდა, რომელიც ადასტურებს წვრთნის, კომპეტენციის ან საზღვაო გამოცდების თაობაზე კანონით განსაზღვრული მოთხოვნების დაკმაყოფილებას;
- დადასტურების სერთიფიკატი — სააგენტოს მიერ კონვენციის შესაბამისად გაცემული და მოქმედი დოკუმენტი;
- დოკუმენტური დასაბუთება — სერთიფიკატების გარდა სხვა საბუთები, რომლებიც ადასტურებს კანონითა და კონვენციით დადგენილი შესაბამისი მოთხოვნების დაკმაყოფილებას.
პასუხისმგებლობის დონეები ორიენტირებულია STCW-ის კოდექსზე: მართვის დონე აერთიანებს კაპიტნის, კაპიტნის უფროსი თანაშემწის, უფროსი მექანიკოსისა და მეორე მექანიკოსის მიერ სათანადო ფუნქციების შესრულებას; ექსპლუატაციის დონე — სავახტო თანაშემწის, სავახტო მექანიკოსის, ელექტროტექნიკოსის ან რადიოოპერატორის მიერ, მართვის დონის ოფიცრის ხელმძღვანელობით შესასრულებელ ფუნქციებს; დამხმარე დონე კი — გემზე რიგითი შემადგენლობის მიერ, მართვის ან ექსპლუატაციის დონეზე მომუშავე პირის მითითებით შესასრულებელ დაკისრებულ ფუნქციებს. ნაოსნობის სტაჟად ითვლება კონვენციისა და კანონის შესაბამისად განსაზღვრულ გემზე მუშაობის პერიოდი, რომელიც საჭიროა სერთიფიკატის ან სხვა კომპეტენციის მისაღებად ან არსებულის განსაახლებლად. თვედ ითვლება კალენდარული თვე, ხოლო ერთ თვეზე ნაკლები პერიოდებისთვის — 30 დღე.
გამოცდები, სერთიფიკატების გაცემა და რეესტრი
კომპეტენციის ან კვალიფიკაციის სერთიფიკატის მისაღებად ან განსაახლებლად დაინტერესებული პირი მიმართავს სააგენტოს. გამოცდის შინაარსს, ხანგრძლივობას, ფორმასა და შეფასების კრიტერიუმებს განსაზღვრავს სააგენტო, ხოლო ეს ინფორმაცია ქვეყნდება მის ოფიციალურ ვებგვერდზე — ამიტომ გამოცდის პირობების დაზუსტებამდე სწორედ ამ წყაროს უნდა მიმართოთ.
სააგენტოს ფუნქციები ასევე მოიცავს მეზღვაურთა სწავლებისა და წვრთნის სისტემის მონიტორინგს, საზღვაო-საწვრთნელი დაწესებულებების აღიარებასა და სისტემატურ მონიტორინგს, სერთიფიკატების ნამდვილობის დამოწმებასა და მათი გაყალბების თავიდან აცილების ღონისძიებების გატარებას, სერთიფიკატების ფორმისა და გაცემის წესის, ასევე გაცემული სერთიფიკატების რეესტრის წარმოების წესის დამტკიცებას და სამედიცინო დაწესებულების შერჩევის პირობების მონიტორინგს. სააგენტოვე ახორციელებს საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაციისთვის და სხვა სახელმწიფოებისთვის საქართველოში მეზღვაურთა წვრთნისა და სერთიფიცირების სისტემის შესახებ ინფორმაციის მიწოდებას და შეადგენს ამ კანონის დარღვევისათვის დაწესებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმს.
სააგენტო ვალდებულია აწარმოოს კაპიტნების, ოფიცრებისა და რიგითი შემადგენლობების კომპეტენციის ყველა სერთიფიკატის — გაცემულის, ვადაგასულის, ვადაგაგრძელებულის, შეჩერებულის, გაუქმებულის, დაკარგულისა და განადგურებულის — აღრიცხვის რეესტრი, შესაბამისი გამონაკლისების მითითებით. გაცემული სერთიფიკატების შესახებ ინფორმაცია საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით ხელმისაწვდომია ყველა დაინტერესებული პირისათვის. ინფორმაციის გაცემის თაობაზე ოფიციალურ თხოვნას სააგენტო ვალდებულია უპასუხოს 5 სამუშაო დღის ვადაში; თუ ამ ვადაში ინფორმაციის გაცემას ვერ ახერხებს, იგივე ვადაში აცნობებს დაინტერესებულ მხარეს თხოვნის შეუსრულებლობის შესახებ და მიუთითებს დროს, როდესაც მას ოფიციალურ პასუხს გაუგზავნის.

