მეზღვაურთა სერტიფიცირების სამართლებრივი ჩარჩო
მეზღვაურთა სერტიფიცირება და კვალიფიკაცია საქართველოში რეგულირდება ცალკეული კანონით, რომელიც სრულად ეყრდნობა მეზღვაურების მომზადების, დიპლომირებისა და ვახტის გაწევის შესახებ 1978 წლის საერთაშორისო კონვენციასა და მის თანმხლებ STCW-ის კოდექსს — კანონის მიზნებისთვის ორივე დოკუმენტი გამოიყენება უახლესი რედაქციებით. კანონი განსაზღვრავს, ვინ, რომელი პირობების დაკმაყოფილების შემთხვევაში და რომელი წესით შეიძლება გახდეს სერთიფიცირებული მეზღვაური, ასევე აწესრიგებს გამოცდებს, სერთიფიკატების გაცემას, აღიარებასა და რეგისტრაციას.
სერთიფიკაციის სისტემის ყოველდღიურ მართვას ახორციელებს საზღვაო ტრანსპორტის სააგენტო — საჯარო სამართლის იურიდიული პირი, რომელიც მოქმედებს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სისტემაში. სააგენტო გასცემს, აღიარებს და ადასტურებს კომპეტენციისა და კვალიფიკაციის სერთიფიკატებს, ატარებს გამოცდებს, აწარმოებს გაცემული სერთიფიკატების რეესტრს და აკონტროლებს მეზღვაურთა სწავლებისა და წვრთნის სისტემას. კომპეტენტურ სახელმწიფო ორგანოს — ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს — კანონმდებლობით დადგენილი წესით უფლება აქვს, სახელმწიფო კონტროლი განახორციელოს სააგენტოს საქმიანობაზე.
სერთიფიკატების სახეობები და პასუხისმგებლობის დონეები
კანონი მეზღვაურთა სერთიფიკატებს განასხვავებს მათი დანიშნულებისა და პასუხისმგებლობის დონის მიხედვით. ძირითადი სახეობებია:
- კომპეტენციის სერთიფიკატი — გაიცემა კაპიტანზე, ოფიცერსა და GMDSS-ის რადიოოპერატორზე; იგი აძლევს მფლობელს უფლებას, იმსახუროს შესაბამის თანამდებობაზე და შეასრულოს ამ პასუხისმგებლობის დონისთვის გათვალისწინებული ფუნქციები;
- კვალიფიკაციის სერთიფიკატი — მეზღვაურზე გაცემული სერთიფიკატი კომპეტენციის სერთიფიკატის გარდა, რომელიც ადასტურებს წვრთნის, კომპეტენციის ან საზღვაო გამოცდების თაობაზე კანონით განსაზღვრული მოთხოვნების დაკმაყოფილებას;
- დადასტურების სერთიფიკატი — სააგენტოს მიერ კონვენციის შესაბამისად გაცემული და მოქმედი დოკუმენტი;
- დოკუმენტური დასაბუთება — სერთიფიკატების გარდა სხვა საბუთები, რომლებიც ადასტურებს კანონითა და კონვენციით დადგენილი შესაბამისი მოთხოვნების დაკმაყოფილებას.
პასუხისმგებლობის დონეები ორიენტირებულია STCW-ის კოდექსზე: მართვის დონე აერთიანებს კაპიტნის, კაპიტნის უფროსი თანაშემწის, უფროსი მექანიკოსისა და მეორე მექანიკოსის მიერ სათანადო ფუნქციების შესრულებას; ექსპლუატაციის დონე — სავახტო თანაშემწის, სავახტო მექანიკოსის, ელექტროტექნიკოსის ან რადიოოპერატორის მიერ, მართვის დონის ოფიცრის ხელმძღვანელობით შესასრულებელ ფუნქციებს; დამხმარე დონე კი — გემზე რიგითი შემადგენლობის მიერ, მართვის ან ექსპლუატაციის დონეზე მომუშავე პირის მითითებით შესასრულებელ დაკისრებულ ფუნქციებს. ნაოსნობის სტაჟად ითვლება კონვენციისა და კანონის შესაბამისად განსაზღვრულ გემზე მუშაობის პერიოდი, რომელიც საჭიროა სერთიფიკატის ან სხვა კომპეტენციის მისაღებად ან არსებულის განსაახლებლად. თვედ ითვლება კალენდარული თვე, ხოლო ერთ თვეზე ნაკლები პერიოდებისთვის — 30 დღე.
გამოცდები, სერთიფიკატების გაცემა და რეესტრი
კომპეტენციის ან კვალიფიკაციის სერთიფიკატის მისაღებად ან განსაახლებლად დაინტერესებული პირი მიმართავს სააგენტოს. გამოცდის შინაარსს, ხანგრძლივობას, ფორმასა და შეფასების კრიტერიუმებს განსაზღვრავს სააგენტო, ხოლო ეს ინფორმაცია ქვეყნდება მის ოფიციალურ ვებგვერდზე — ამიტომ გამოცდის პირობების დაზუსტებამდე სწორედ ამ წყაროს უნდა მიმართოთ.
სააგენტოს ფუნქციები ასევე მოიცავს მეზღვაურთა სწავლებისა და წვრთნის სისტემის მონიტორინგს, საზღვაო-საწვრთნელი დაწესებულებების აღიარებასა და სისტემატურ მონიტორინგს, სერთიფიკატების ნამდვილობის დამოწმებასა და მათი გაყალბების თავიდან აცილების ღონისძიებების გატარებას, სერთიფიკატების ფორმისა და გაცემის წესის, ასევე გაცემული სერთიფიკატების რეესტრის წარმოების წესის დამტკიცებას და სამედიცინო დაწესებულების შერჩევის პირობების მონიტორინგს. სააგენტოვე ახორციელებს საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაციისთვის და სხვა სახელმწიფოებისთვის საქართველოში მეზღვაურთა წვრთნისა და სერთიფიცირების სისტემის შესახებ ინფორმაციის მიწოდებას და შეადგენს ამ კანონის დარღვევისათვის დაწესებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმს.
სააგენტო ვალდებულია აწარმოოს კაპიტნების, ოფიცრებისა და რიგითი შემადგენლობების კომპეტენციის ყველა სერთიფიკატის — გაცემულის, ვადაგასულის, ვადაგაგრძელებულის, შეჩერებულის, გაუქმებულის, დაკარგულისა და განადგურებულის — აღრიცხვის რეესტრი, შესაბამისი გამონაკლისების მითითებით. გაცემული სერთიფიკატების შესახებ ინფორმაცია საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით ხელმისაწვდომია ყველა დაინტერესებული პირისათვის. ინფორმაციის გაცემის თაობაზე ოფიციალურ თხოვნას სააგენტო ვალდებულია უპასუხოს 5 სამუშაო დღის ვადაში; თუ ამ ვადაში ინფორმაციის გაცემას ვერ ახერხებს, იგივე ვადაში აცნობებს დაინტერესებულ მხარეს თხოვნის შეუსრულებლობის შესახებ და მიუთითებს დროს, როდესაც მას ოფიციალურ პასუხს გაუგზავნის.
სერთიფიკატის გაცემის პირობები და საჭირო საბუთები
სააგენტო გასცემს შესაბამის სერთიფიკატს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ პირი აკმაყოფილებს ასაკის, განათლების, ნაოსნობის სტაჟის, ჯანმრთელობის მდგომარეობის, წვრთნისა და კომპეტენციის შეფასების შესახებ საქართველოს კანონმდებლობითა და კონვენციით განსაზღვრულ მოთხოვნებს. განაცხადთან ერთად წარმოდგენა საბუთები:
- პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტი;
- ჯანმრთელობის მდგომარეობის დოკუმენტი — განსაკუთრებით მხედველობისა და სმენის კონვენციით დადგენილ სტანდარტებთან შესაბამისობის შესახებ — გაცემული შერჩეული სამედიცინო დაწესებულების მიერ;
- დამტკიცებული ნაოსნობის სტაჟის დამადასტურებელი დოკუმენტი, რომელიც საჭიროა შესაბამისი სერთიფიკატის მისაღებად;
- აუცილებელი წვრთნის გავლის დამადასტურებელი დოკუმენტი;
- შესაბამისი განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტი;
- კომპეტენციის სტანდარტებთან შესაბამისობის დოკუმენტი — იმ უფლებამოსილებათა, ფუნქციათა და პასუხისმგებლობათა დონეების გათვალისწინებით;
- საქართველოს კანონმდებლობით ან კონვენციით გათვალისწინებული სხვა საბუთები.
მნიშვნელოვანი წესი: საქართველოში კომპეტენციის სერთიფიკატი გაიცემა ან განახლდება მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეზე და მხოლოდ მის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე მიღებული საზღვაო განათლების საფუძველზე, საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად. საქართველოს დროშით მცურავი გემის კაპიტანი კი ვალდებულია უზრუნველყოს, რომ გემზე, სადაც სერთიფიკატის მფლობელი მსახურობს, ხელმისაწვდომი იყოს კანონით მოთხოვნილი ნებისმიერი სერთიფიკატის დედანი.
ნაოსნობის სტაჟი — რა ჩაითვლება და რა არა
კანონი ზუსტად განსაზღვრავს, რომელი ნაოსნობა არ ჩაეთვლება კომპეტენციის სერთიფიკატის მისაღებად საჭირო ნაოსნობის სტაჟში. საგემბანე განყოფილების მეზღვაურს სტაჟად არ ჩაეთვლება ნაოსნობა საშუქურო გემზე, სპორტულ გემზე, ნავსადგურის აკვატორიის ფარგლებში, მცურავ დოკსა და მცურავ ამწეზე, ასევე 500 ტონაზე ნაკლები საერთო ტევადობის გემზე — თუ საუბარია 500 ტონა ან 500 ტონაზე მეტი საერთო ტევადობის გემის სავახტო თანაშემწის კომპეტენციის სერთიფიკატზე — და გემის შესაკეთებელი დგომა ერთ თვეზე მეტი ხნით.
გემის მექანიკოსს სტაჟად არ ჩაეთვლება ნაოსნობა 750 კვტ ან 750 კვტ-ზე ნაკლები სიმძლავრის მთავარი ამძრავი მექანიზმის მქონე გემზე, თუ საჭიროა 750 კვტ ან 750 კვტ-ზე მეტი სიმძლავრის მთავარი ამძრავი მექანიზმის მქონე გემის მექანიკოსის კომპეტენციის სერთიფიკატი, ასევე ნაოსნობა საშუქურო და სპორტულ გემზე და მცურავ დოკსა და ამწეზე. ელექტროტექნიკოსს სტაჟად არ ჩაითვლება ნაოსნობა არათვითმავალ გემზე, რომლის ელექტრომოწყობილობის სიმძლავრე 50 კვტ-ზე ნაკლებია, ნაოსნობა მცურავ დოკსა, მცურავ ამწესა და სპორტულ გემზე.
გარკვეული სახის სამსახური სტაჟში ჩაითვლება შემცირებული თანაფარდობით: სააგენტოში მუშაობის 2 თვე მეზღვაურს ჩაეთვლება ერთი თვის დამტკიცებულ ნაოსნობის სტაჟად, ხოლო სააგენტოს მიერ სერტიფიცირებულ ლოცმანად მუშაობის 2 თვე — ასევე ერთი თვის სტაჟად, თუ ლოცმანს ბოლო 5 წლის განმავლობაში განხორციელებული აქვს 120 სალოცმანო გაცილება, მათ შორის ბოლო 12 თვის განმავლობაში — არანაკლებ 12. ამ გზით მიღებული სტაჟის გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ არსებული კომპეტენციის სერთიფიკატის განსაახლებლად და არა უფრო მაღალი დონის კომპეტენციის სერთიფიკატის მისაღებად.
უცხოური სერთიფიკატების აღიარება
მეზღვაურს, რომელსაც კონვენციის წევრი სხვა სახელმწიფოს მიერ STCW-ის კოდექსის თანახმად გაცემული მოქმედი კომპეტენციის სერთიფიკატი აქვს, უფლებამოსილია იმსახუროს საქართველოს დროშით მცურავ გემზე, თუ მისი კომპეტენციის სერთიფიკატი აღიარებულია სააგენტოს მიერ. სააგენტოს უფლება აქვს, აღიაროს სხვა სახელმწიფოს მიერ გაცემული კომპეტენციის სერთიფიკატი, თუ საქართველოს ამ სახელმწიფოსთან დადებული აქვს საერთაშორისო ხელშეკრულება.
აღიარება იზღუდება იმ უფლებამოსილებებით, ფუნქციებითა და კომპეტენციის ფარგლებით, რომლებიც სერთიფიკატშია მითითებული, ხოლო აღიარებულ კომპეტენციის სერთიფიკატს უნდა ახლდეს აღიარების დამადასტურებელი საბუთი. აღიარების პროცესში სააგენტო კონვენციის დებულებათა შესაბამისად აფასებს შესაბამისი სახელმწიფოს საზღვაო-საგანმანათლებლო დაწესებულებას. კანონი ასევე ითვალისწინებს სერთიფიკატის აღიარების გაუქმების შესაძლებლობას — შეფასებისა და გაუქმების დეტალური პირობები სწორედ ამ სფეროს მარეგულირებელი ნორმებით იკვეთება.
განათლება, წვრთნა და საზღვაო-საგანმანათლებლო დაწესებულებები
კანონი მოითხოვს, რომ საქართველოს დროშით მცურავ გემზე დასაქმებულ მეზღვაურს გავლილი ჰქონდეს მინიმალური საგანმანათლებლო პროგრამა ან საწვრთნელი კურსი, ზოგადი საგანმანათლებლო პროგრამა ან საწვრთნელი კურსი საბაზისო წვრთნითურთ და რომ იგი შეესაბამებოდეს STCW-ის კოდექსით დადგენილ კომპეტენციის სტანდარტს. საბაზისო წვრთნა ან ინსტრუქტაჟი სავალდებულოა ყველა იმ მეზღვაურისთვის, რომლის ფუნქციებიც გულისხმობს გემის უსაფრთხოებისა და დაბინძურების თავიდან აცილების ღონისძიებების განხორციელებას; წვრთნის ან ინსტრუქტაჟის გავლის შემდეგ შესაძლებელია ერთიანი სერთიფიკატის მიღება, რომელშიც აისახება ყველა კომპონენტი, ხოლო კვალიფიციური პირი ვალდებულია ყოველ 5 წელიწადში დაადასტუროს შესაბამისი კომპეტენციის სტანდარტის შენარჩუნება.
მეზღვაურთა განათლებასა და წვრთნას ახორციელებენ საამისოდ უფლებამოსილი საგანმანათლებლო და საწვრთნელი დაწესებულებები. მეზღვაურთა წვრთნის განმახორციელებელი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტორიზაციასა და მათი საგანმანათლებლო პროგრამების აკრედიტაციას, აგრეთვე პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებებისა და პროგრამების ავტორიზაციას უზრუნველყოფს განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი — სააგენტო კი უფლებამოსილი წარმომადგენლის მეშვეობით მონაწილეობს ავტორიზაციისა და აკრედიტაციის საბჭოებში. საზღვაო-საწვრთნელ დაწესებულებებსა და მათ კურსებს აღიარებს სააგენტო, და აღიარება მოქმედებს 5 წლის განმავლობაში.
საზღვაო-საწვრთნელი დაწესებულებისა და მის მიერ ჩატარებული კურსის აღიარებისთვის სააგენტოს წარდგენილ განაცხადში უნდა იყოს მითითებული, მათ შორის, კურსზე პირთა დაშვების მინიმალური მოთხოვნები, კურსის გეგმა და ხანგრძლივობა, გამოყენებული შენობა-ნაგებობების, ხელსაწყოებისა და აღჭურვილობის აღწერა, ინსტრუქტორის, ზედამხედველისა და შემფასებლის სათანადო კომპეტენცია, კურსზე დასაშვებ პირთა მაქსიმალური რაოდენობა და თანაფარდობები, ხარისხის სტანდარტის დეტალური აღწერა, გამოცდისა და შეფასების ჩატარების პროცედურები, კურსდამთავრებულთა კომპეტენციის მინიმალური სტანდარტი და კურსის გავლის დამადასტურებელი დოკუმენტის ნიმუში.
სააგენტო საზღვაო-საგანმანათლებლო და საზღვაო-საწვრთნელი დაწესებულებების, მათი საგანმანათლებლო პროგრამებისა და საწვრთნელი კურსების პერიოდულ მონიტორინგს ახორციელებს წელიწადში არანაკლებ ერთხელ, და მონიტორინგს ატარებენ ის პირები, რომლებიც არ არიან ჩართული შესაბამის საქმიანობაში. ინსტრუქტორებს, ზედამხედველებსა და შემფასებლებს უნდა ჰქონდეთ სათანადო კვალიფიკაცია — მაგალითად, შესაბამისად კვალიფიციურ ინსტრუქტორს უნდა ჰქონდეს მართვის დონის კომპეტენცია და უმაღლესი განათლების დიპლომი, ასევე არანაკლებ 36 თვის დამტკიცებული ნაოსნობის სტაჟი 3000 ტონაზე მეტი საერთო ტევადობის ან 3000 კვტ სიმძლავრის მთავარი ამძრავი მექანიზმის მქონე გემზე, მათ შორის 6 თვე მართვის დონეზე. საჭიროების შემთხვევაში უცხოელი მეზღვაურებისთვის ან სტუდენტებისთვის საგანმანათლებლო პროგრამები და საწვრთნელი კურსები უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ინგლისურ ენაზე, ხოლო თითოეულ საზღვაო-საწვრთნელ კურსზე ჩარიცხულ მსმენელთა სია დაწესებულება წარადგენს კურსის დაწყების პირველ დღემდე.