საჰაერო ხომალდის იჯარის სამართლებრივი ბირთვი
საჰაერო ხომალდის იჯარა (ქირავნობა) ავიაბიზნესის ერთ-ერთი ძირითადი ინსტრუმენტია: ავიაკომპანია თვითმფრინავს ან ვერტმფრენს მფლობელისგან იქირავებს ფლოტის გასაშლელად ან ჩამოსაყვანად გააფართოვებლად, რაც შეძენასთან შედარებით კაპიტალს ათავისუფლებს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი ამ ხელშეკრულებას ზოგადი ქირავნობის ნორმებით აწესრიგებს: მუხლი 531 განსაზღვრავს ქირავნობის ცნებას, მუხლი 532 — ნივთის ვარგის მდგომარეობაში გადაცემის და შენარჩუნების მოთხოვნას, მუხლი 549 — ქვექირავნობაზე გამქირავებლის თანხმობას, ხოლო მუხლი 564 — ნივთის დაბრუნების წესს ხელშეკრულების შეწყვეტისას.
ეს ნორმები ქმნის იმ სამართლებრივ ჩარჩოს, რომელშიც თითოეული საავიაციო იჯარის პროექტი ჯდება: რა ვალდებულებები წარმოიშობა გამქირავებელთან და დამქირავებელთან, როგორ გადაიცემა ხომალდი და რა მდგომარეობაში ბრუნდება იგი უკან. ჩარტერული (სატრანსპორტო) ხელშეკრულებები სხვა ინსტიტუტს განეკუთვნება და ამ გვერდის საგანს არ შეადგენს — აქ მხოლოდ იჯარის ურთიერთობაა.
ხელშეკრულების ცნება და მხარეთა ძირითადი ვალდებულებები
ქირავნობის ხელშეკრულებით გამქირავებელი მოვალეა დამქირავებელს სარგებლობაში გადასცეს ნივთი განსაზღვრული ვადით, ხოლო დამქირავებელი მოვალეა გამქირავებელს გადაუხადოს დათქმული ქირა (მუხლი 531). საჰაერო ხომალდის შემთხვევაში ეს ნიშნავს, რომ ხელშეკრულებაში უნდა განისაზღვროს ვადა და ქირის გადახდის წესი, ხოლო ხომალდის რეგისტრაციასთან, დაზღვევასა და ტექნიკურ მომსახურებასთან დაკავშირებული საკითხები მხარეთა შეთანხმებით ნაწილდება — კანონი ამ დეტალებს არ აწესრიგებს და მათი ზუსტი განაწილება ხელშეკრულებით ხდება.
ხომალდის გადაცემა და ვარგის მდგომარეობის შენარჩუნება
გამქირავებლის ერთ-ერთი ცენტრალური ვალდებულებაა გადასცეს დამქირავებელს გაქირავებული ნივთი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სარგებლობისთვის ვარგის მდგომარეობაში და ქირავნობის მთელი დროის განმავლობაში შეინარჩუნოს ნივთის ეს მდგომარეობა (მუხლი 532). საავიაციო კონტექსტში ეს ნორმა განსაკუთრებულ წონას იძენს: „ვარგისი მდგომარეობა“ თვითმფრინავთან მიმართებაში უსაფრთხოების სტანდარტებსა და შესაბამის ტექნიკურ მდგომარეობას გულისხმობს, და რადგან ეს მოვალეობა ქირავნობის მთელ პერიოდს მოიცავს, მხარეებმა ხელშეკრულებით ზუსტად უნდა გადანაწილონ, ვინ ახორციელებს ტექნიკურ მომსახურებას, ვინ აწარმოებს სავალდებულო შემოწმებებს და როგორ აისახება ეს ქირის სტრუქტურაში.
ქვექირავნობა — მხოლოდ თანხმობით
დამქირავებელს არ აქვს უფლება, გაქირავებული ნივთი გამქირავებლის თანხმობის გარეშე გადასცეს მესამე პირს (ქვექირავნობა); მესამე პირებად არ მიიჩნევიან დამქირავებლის ოჯახის წევრები (მუხლი 549). ავიაბიზნესში ეს წესი პრაქტიკულად ნიშნავს, რომ იჯარით აღებული ხომალდის სხვა ოპერატორზე გადაცემა — მაგალითად, ჯგუფის სხვა ავიაკომპანიაზე — გამქირავებლის (ხშირად ლიზინგოს ან ბანკის) წინასწარი თანხმობის გარეშე დაუშვებელია. ქვეიჯარის დაგეგმვისას ამიტომ თანხმობა დოკუმენტურად, მკაფიოდ და დროულად უნდა იქნეს გაფორმებული.