სახელმწიფოსა და ინვესტორს შორის დავის სამართლებრივი საფუძვლები
დავა ინვესტორსა და სახელმწიფოს შორის იწყება მაშინ, როცა სახელმწიფოს ქმედება ან გადაწყვეტილება ეხება ინვესტორის უფლებებს — ქონების ჩამორთმევას, კომპენსაციის პირობებს, მოგების რეპატრიაციას ან საქმიანობის შეზღუდვას. ამ დავების შინაარსითი საფუძველი საინვესტიციო საქმიანობის შესახებ კანონშია ჩადებული: ის განსაზღვრავს, რა ითვლება ინვესტიციად, ვინ არის ინვესტორი, რომელ უფლებებსა და გარანტიებს იღებს იგი და რომელ პირობებშია დასაშვები ჩამორთმევა. სწორედ ამ ნორმების დარღვევის დადგენა ააშკარავებს სახელმწიფოს ვალდებულებას და წარმოშობს კომპენსაციის მოთხოვნის საფუძველს.
ინვესტიციის ცნება და დაცული ფორმები
ინვესტიციად ითვლება ყველა სახის ქონებრივი და ინტელექტუალური ფასეულობა ან უფლება, რომელიც დაბანდდება და გამოიყენება შესაძლო მოგების მიღების მიზნით საქართველოს ტერიტორიაზე განხორციელებულ სამეწარმეო საქმიანობაში. კანონი ასეთ ფასეულობად ასახელებს ფულად სახსრებს, წილს, აქციებს და სხვა ფასიან ქაღალდებს; უძრავ და მოძრავ ქონებას — მიწას, შენობა-ნაგებობებს, მოწყობილობებს; მიწით ან სხვა ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის უფლებას, მათ შორის კონცესიას, პატენტს, ლიცენზიას, ნოუ-ჰაუს და გამოცდილებას; აგრეთვე კანონით აღიარებულ სხვა ქონებრივ ან ინტელექტუალურ ფასეულობას. დავის პირველი საკითხი ხშირას სწორედ ეს არის — დაცვას უნდა დაადგინოს, რომ სადავო ობიექტი კანონით დაცული ინვესტიციის ფორმით იქნა განხორციელებული.
ინვესტორი და უცხოელი ინვესტორი
ინვესტორად ითვლება ფიზიკური ან იურიდიული პირი, აგრეთვე საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც ინვესტირებას ახორციელებს საქართველოში. უცხოელ ინვესტორად ითვლება უცხოეთის სახელმწიფოს მოქალაქე; მოქალაქეობის არმქონე პირი, რომელიც მუდმივად არ ცხოვრობს საქართველოში; საქართველოს მოქალაქე, რომელიც მუდმივად ცხოვრობს საზღვარგარეთ; და იურიდიული პირი, რომელიც რეგისტრირებულია საქართველოს საზღვრებს გარეთ. ინვესტიცია შესაძლებელია საკუთრების ნებისმიერი ფორმის ობიექტში, სადაც ინვესტირება კანონით აკრძალული არ არის; კანონით გათვალისწინებულ ცალკეულ ობიექტებში კი ინვესტირება მხოლოდ შესაბამისი სპეციალური ნებართვის ან ლიცენზიის საფუძველზეა დასაშვები. სტატუსის სწორი განსაზღვრა განსაზღვრავს, რომელი გარანტიები ვრცელდება პირზე — მათ შორის რეპატრიაციის უფლება.
ინვესტორის უფლებები და გარანტიები
საინვესტიციო და სამეწარმეო საქმიანობისას უცხოელი ინვესტორის უფლებები და გარანტიები არ შეიძლება იყოს ნაკლები იმ უფლებებზე და გარანტიებზე, რომლითაც საქართველოს ფიზიკური და იურიდიული პირი სარგებლობს, გარდა კანონმდებლობით დადგენილი შემთხვევებისა. ინვესტორს უფლება აქვს საბანკო დაწესებულებებში ნებისმიერი სახის ვალუტით გახსნას ანგარიშები, აიღოს სესხი საბანკო და საფინანსო დაწესებულებებიდან ან ფიზიკური და იურიდიული პირებისგან, შეიძინოს ფასიანი ქაღალდები და ქონება; ინვესტირების შედეგების ფლობის, გამოყენებისა და განკარგვის უფლებები კანონით დადგენილი წესით სხვა პირსაც გადაეცემა.
უცხოელი ინვესტორის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გარანტია რეპატრიაციაა: გადასახადებისა და სავალდებულო მოსაკრებლების გადახდის შემდეგ მას უფლება აქვს ინვესტიციებიდან მიღებული მოგებისა და სხვა ფულადი სახსრების საბაზრო კურსით კონვერსიისა და საზღვარგარეთ შეუზღუდავი რეპატრიაციის. ასეთ სახსრად კანონი მოიცავს კაპიტალში ნებისმიერ შენატანს, მოგებასა და დივიდენდს, გაყიდვით ან ლიკვიდაციის შემდეგ დარჩენილ სახსრებს, სახელშეკრულებო გადახდებს და საროიალთო გადასახადებს. გადაცემის უფლება შეიძლება შეიზღუდოს მხოლოდ კანონის საფუძველზე სასამართლოს გადაწყვეტილებით — გაკოტრების, დანაშაულის ჩადენის ან სამოქალაქო ვალდებულების შეუსრულებლობასთან დაკავშირებით.
ხელშეუხებლობა, ჩამორთმევა და კომპენსაცია
ინვესტიცია მთლიანად და უპირობოდაა დაცული. მისი ჩამორთმევა დასაშვებია მხოლოდ კანონით პირდაპირ დადგენილ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, და მხოლოდ სათანადო ანაზღაურებით. ჩამორთმევის შესახებ გადაწყვეტილება და კომპენსაციის პირობები გასაჩივრდება საქართველოს სასამართლოში, თუ მხარეთა შეთანხმებით ან საერთაშორისო ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული — ეს ნორმა დავის გადაწყვეტის ფორუმის შესახებ არჩევანს მხარეთა შეთანხმებას ანდობს.
კომპენსაციის სტანდარტი კანონითვეა დადგენილი: ის უნდა შეესაბამებოდეს ჩამორთმეული ინვესტიციის რეალურ საბაზრო ღირებულებას უშუალოდ ჩამორთმევის მომენტისთვის, უნდა გაიცეს ყოველგვარი შეფერხების გარეშე და მოიცავდეს ზარალს, რომელიც ინვესტორმა ჩამორთმევის მომენტიდან საკომპენსაციო თანხის გადახდამდე განიცადა. უცხოელ ინვესტორს საკომპენსაციო თანხის საბაზრო კურსით კონვერსიის და თავისუფლად, შეუფერხებლად საზღვარგარეთ გატანის უფლებაც აქვს. დავაში სწორედ ამ სტანდარტებთან შედარება წყვეტს, არის თუ არა შეთავაზებული თანხა სათანადო.
ხშირად დასმული კითხვები
რა ითვლება ინვესტიციად?
ყველა სახის ქონებრივი და ინტელექტუალური ფასეულობა ან უფლება, რომელიც მოგების მიზნით სამეწარმეო საქმიანობაშია ჩადებული — ფულადი სახსრებიდან აქციებამდე და კონცესიიდან ნოუ-ჰაუმდე.
ვინ არის უცხოელი ინვესტორი?
უცხოეთის მოქალაქე, საქართველოში მუდმივად არ მცხოვრები მოქალაქეობის არმქონე პირი, საზღვარგარეთ მუდმივად მცხოვრები საქართველოს მოქალაქე და საზღვარგარეთ რეგისტრირებული იურიდიული პირი.
როდის არის ჩამორთმევა დასაშვები?
მხოლოდ კანონით პირდაპირ დადგენილ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას და მხოლოდ სათანადო ანაზღაურებით.
როგორ ითვლება კომპენსაცია?
ჩამორთმევის მომენტის რეალური საბაზრო ღირებულებით, შეფერხების გარეშე გაცემით და ჩამორთმევიდან გადახდამდე განცდილი ზარალის ჩათვლით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს სპეციალისტები მუშაობენ ინვესტორსა და სახელმწიფოს შორის დავებზე: ადგენენ ინვესტიციის სტატუსს და დარღვევის ფაქტს, აფასებენ კომპენსაციის შესაბამისობას საბაზრო ღირებულების სტანდარტთან და წარმართავენ საქმეს შესაბამის ფორუმში. მოგვმართეთ — დავის ადრეული სწორი კვალიფიკაცია კომპენსაციის მოცულობას წინასწარ განსაზღვრავს.