შიდა შვილად აყვანის არსი და სამართლებრივი ჩარჩო
შიდა შვილად აყვანა არის სამართლებრივი პროცედურა, რომლის შედეგაც ბავშვი გადადის მშვილებლის ოჯახში და მშვილებლებს, ნაშვილებსა და მათ შთამომავლობას შორის წარმოიშობა პირადი და ქონებრივი უფლება-მოვალეობების სრული კრება, რომელიც სისხლით ნათესაობას შორის არსებობს. ამ სფეროს რეგულირებს „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონი: მისი მუხლი 5 განსაზღვრავს, ვინ შეიძლება იყოს მშვილებელი, მუხლი 6 — ვინ შეიძლება იყოს შვილად ასაყვანი პირი, მუხლი 16 — შვილად აყვანასთან დაკავშირებულ შეზღუდვებს, მუხლი 20 — საქმის განხილვის სასამართლო წესს, ხოლო მუხლი 24 — გადაწყვეტილების სამართლებრივ შედეგებს.
ამ გვერდზე თავმოყრილია პრაქტიკული ინფორმაცია მათთვის, ვინც შიდა შვილად აყვანას გეგმავს: რომელი მოთხოვნები უნდა დააკმაყოფილოს მშვილებელმა, როგორ ენიჭება ბავშვს გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსი, რომელი შეზღუდვები მოქმედებს პროცედურაზე, სად განიხილება საქმე და რას იწვევს სასამართლოს გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლა. ინფორმაცია ეყრდნობა ზუსტად ამ კანონის დებულებებს და არ შეიცავს დამატებით ვადებს ან პირობებს, რომლებიც სხვა ნორმებითაა დადგენილი.
ვინ შეიძლება იყოს მშვილებელი და ვინ — გასაშვილებელი ბავშვი
კანონის მუხლი 5-ის თანახმად, მშვილებელი შეიძლება იყოს ნებისმიერი სრულწლოვანი ქმედუნარიანი პირი, გარდა ამ მუხლით გათვალისწინებული გამორიცხვებისა. კერძოდ, მშვილებელი ვერ იქნება პირი:
- რომელსაც ჩამოერთვა მშობლის უფლება ან ადრე ჰყავდა შვილად აყვანილი პირი, იყო არასრულწლოვანი პირის მეურვე/მზრუნველი ან მინდობით აღსაზრდელად გადაცემული ჰყავდა პირი, მაგრამ ეს ურთიერთობა გაუქმდა მის მიერ მოვალეობათა არაჯეროვნად შესრულების გამო;
- რომელსაც საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით შეზღუდული აქვს მშობლის უფლება-მოვალეობები მშობლის უფლებების განუხორციელებლობისა და მოვალეობების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვნად განხორციელების/შესრულების გამო;
- რომელსაც ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო, სამინისტროს მიერ დამტკიცებული დაავადებათა სიის მიხედვით, არ შეუძლია მშობლის მოვალეობათა ჯეროვნად შესრულება;
- რომელსაც სასამართლომ მსჯავრი დასდო მძიმე ან განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისათვის და ნასამართლობა არ აქვს მოხსნილი ან გაქარწყლებული საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით;
- რომელიც ნასამართლევია სისხლის სამართლის კოდექსის ცალკე თავით გათვალისწინებული დანაშაულისათვის და ნასამართლობა არ აქვს მოხსნილი ან გაქარწყლებული საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.
შვილად აყვანას კი ექვემდებარება რეესტრში აღრიცხული 18 წლამდე პირი, რომელსაც მინიჭებული აქვს გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსი (მუხლი 6). ეს სტატუსი ენიჭება ბავშვს, რომლის მშობელიც (მშობლებიც) სასამართლომ უგზო-უკვლოდ დაკარგულად აღიარა ან გარდაცვლილად გამოაცხადა; რომელიც არის ობოლი; რომელიც აღიარებულია მიტოვებულ ბავშვად; რომლის მშობელსაც (მშობლებსაც) ჩამოერთვა მშობლის უფლება; ან რომლის ყველა კანონიერმა წარმომადგენელმა თანხმობა განაცხადა მის გაშვილებაზე მინისტრის მიერ დადგენილი წესით. გასაშვილებელი ბავშვის სტატუსი ენიჭება მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს შესაბამისი გადაწყვეტილებით, რის შემდეგაც ბავშვის შესახებ მონაცემები აღირიცხება რეესტრში.
შვილად აყვანასთან დაკავშირებული შეზღუდვები
კანონის მუხლი 16 ადგენს წესებს, რომლებიც ცხადყოფს ბავშვის ინტერესების პრიმატს და ზღუდავს პროცედურის ფორმალურ ან ვაჭრობით გამოყენებას:
- აკრძალულია 10 წლის ან 10 წელზე მეტი ასაკის ბავშვის გაშვილება მისი თანხმობის გარეშე. გამონაკლისის სახით, თუ განცხადების წარდგენამდე ბავშვი მშვილებლის ოჯახში ცხოვრობდა და მშვილებელს თავის მშობლად თვლიდა, შვილება შეიძლება მისი თანხმობის გარეშეც;
- აკრძალულია შვილად აყვანის მიზნით ფეხმძიმე ქალის წინასწარ შერჩევა და მისი სამშობიაროდ საქართველოს გარეთ გაყვანის შესაძლებლობის შექმნა ან ასეთ ქმედებაში ხელის შეწყობა;
- აკრძალულია გასაშვილებელი ბავშვისა და მშვილებლის საჯარო განცხადებით ძებნა ან შეთავაზება. დაშვებულია მხოლოდ ისეთი განცხადება, რომელშიც აღნიშნულია, რომ შვილად აყვანის საკითხებზე უნდა მიმართონ მეურვეობისა და მზრუნველობის შესაბამის ორგანოს, და რომელშიც არ მიეთითება გასაშვილებელი ბავშვის ვინაობა;
- შვილად აყვანა არ შეიძლება პირობით, ვადის მითითებით ან წარმომადგენლის მეშვეობით;
- მშვილებელსა და გასაშვილებელ ბავშვს შორის ასაკობრივი სხვაობა არ უნდა იყოს 16 წელზე ნაკლები, თუმცა საპატიო მიზეზის არსებობისას სასამართლოს შეუძლია ეს ასაკობრივი სხვაობა შეცვალოს. დედინაცვლის/მამინაცვლის მიერ ბავშვის შვილად აყვანის დროს ეს შეზღუდვა არ მოქმედებს;
- დაუშვებელია და-ძმის, დების ან/და ძმების დაშორება, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ეს მათ ინტერესებს შეესაბამება.
აღსანიშნავია, რომ შვილად აყვანის დროს მშვილებელს უფლება აქვს ისარგებლოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული ადვოკატის ან სხვა უფლებამოსილი პირის იურიდიული მომსახურებით, ხოლო უცხო ქვეყნის მოქალაქეს — მიმღები ქვეყნის შვილად აყვანის საქმეებზე უფლებამოსილი ორგანოს, მისი არარსებობის შემთხვევაში კი — სხვა შესაბამისი აკრედიტებული იურიდიული პირის მომსახურებით. უცხო ქვეყნის მოქალაქე, რომელსაც საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით მიენიჭა საქართველოს მოქალაქეობა, შვილად აყვანის პროცედურებში მონაწილეობს საკუთარი სურვილისამებრ — როგორც საქართველოს მოქალაქე ან როგორც უცხო ქვეყნის მოქალაქე.
სასამართლო წარმოება — სად და ვის მონაწილეობით განიხილება საქმე
ბავშვის შვილად აყვანის შესახებ საბოლოო გადაწყვეტილებას გამოაქვს რაიონულ (საქალაქო) სასამართლოს (მუხლი 20). განაცხადს შეაქვს მშვილებელს სასამართლოში საკუთარი ან გასაშვილებელი ბავშვის ადგილსამყოფლის მიხედვით. განხილვისას გასაშვილებელი ბავშვის ინტერესებს იცავს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს უფლებამოსილი პირი, ხოლო საერთაშორისო გაშვილების დროს — სააგენტოს უფლებამოსილი პირი. სწორედ სასამართლო სტადიაზე შემოწმდება, დაცულია თუ არა კანონით დადგენილი შეზღუდვები და შესაბამისია თუ არა შვილად აყვანა ბავშვის ინტერესებს, ამიტომ განაცხადის სწორად მომზადება და საჭირო დოკუმენტაციის დროულად წარდგენა გადამწყვეტი მნიშვნელობისაა.
შვილად აყვანის სამართლებრივი შედეგები
შვილად აყვანის შესახებ სასამართლო გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ ნაშვილები კარგავს ქონებრივ და პირად არაქონებრივ უფლებებს და თავისუფლდება მოვალეობებისგან თავისი ბიოლოგიური მშობლის (მშობლების) და ნათესავების წინაშე (მუხლი 24). მეუღლეების მიერ ბავშვის შვილად აყვანის ან ერთ-ერთი მეუღლის მიერ მეორე მეუღლის შვილის შვილად აყვანის დროს ბავშვი იძენს მეუღლეთა ქორწინების საერთო შვილის სამართლებრივ მდგომარეობას საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით მშობლისა და შვილისთვის დადგენილი უფლება-მოვალეობების შესაბამისად. ნაშვილები და მისი შთამომავლობა მშვილებლისა და მის ნათესავთა მიმართ პირადი და ქონებრივი უფლება-მოვალეობებით უთანაბრდებიან შთამომავლობით ბიოლოგიურ ნათესავებს, ხოლო მშვილებელი და მისი ნათესავები — ნაშვილებსა და მის შთამომავლობას. ეს შედეგები დგება მიუხედავად იმისა, მიეთითება თუ არა მშვილებელი ბავშვის დაბადების აქტის ჩანაწერში მშობლად.
ხშირად დასმული კითხვები
შეიძლება თუ არა 10 წლის ბავშვის შვილად აყვანა მისი თანხმობის გარეშე?
ზოგად წესს, არა — 10 წლის ან 10 წელზე მეტი ასაკის ბავშვის გაშვილება თანხმობის გარეშე აკრძალულია. გამონაკლისია შემთხვევა, როდესაც განცხადების წარდგენამდე ბავშვი მშვილებლის ოჯახში ცხოვრობდა და მშვილებელს თავის მშობლად თვლიდა — ასეთ დროს შვილება, გამონაკლისის სახით, შეიძლება თანხმობის გარეშეც.
რა ხდება ნაშვილების ურთიერთობასთან ბიოლოგიურ მშობლებთან შვილად აყვანის შემდეგ?
გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ ნაშვილები კარგავს ქონებრივ და პირად არაქონებრივ უფლებებს და თავისუფლდება მოვალეობებისგან ბიოლოგიური მშობლის (მშობლების) და ნათესავების წინაშე. ამავდროულად, იგი და მისი შთამომავლობა სრული პირადი და ქონებრივი უფლება-მოვალეობებით უთანაბრდება მშვილებლისა და მისი ნათესავების მიმართ.
შესაძლებელია თუ არა შვილად აყვანა წარმომადგენლის მეშვეობით?
არა. შვილად აყვანა არ შეიძლება პირობით, ვადის მითითებით ან წარმომადგენლის მეშვეობით. თუმცა მშვილებელს უფლება აქვს, პროცედურის მსვლელობისას ისარგებლოს ადვოკატის ან სხვა უფლებამოსილი პირის იურიდიული მომსახურებით, რაც განაცხადის მომზადებასა და სასამართლო სტადიაზე წარმოდგენას ამარტივებს.
აუცილებელია თუ არა მშვილებლის მოხსენიება დაბადების აქტის ჩანაწერში?
არა. კანონის მუხლი 24-ის თანახმად, შვილად აყვანის სამართლებრივი შედეგები დგება მიუხედავად იმისა, მიეთითება თუ არა მშვილებელი ბავშვის დაბადების აქტის ჩანაწერში მშობლად.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
შიდა შვილად აყვანა მრავალსაფეხურიანი პროცედურაა, რომელიც მოითხოვს როგორც მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოსთან, ისე სასამართლოსთან ზუსტ და დროულ მოქმედებას. Legal.ge გაძლევთ საშუალებას, მოიძიოთ ოჯახური სამართლის გამოცდილი იურისტი ან ადვოკატი, რომელიც დაგეხმარებით მშვილებლის უფლებამოსილების შეფასებაში, საჭირო დოკუმენტაციის მომზადებაში, განაცხადის სასამართლოში წარდგენასა და ბავშვის ინტერესების დასაბუთებაში. შეარჩიეთ სპეციალისტი ჩვენს პლატფორმაზე და გაიარეთ შვილად აყვანის პროცესი სრული სამართლებრივი მხარდაჭერით.