სუროგაციის ხელშეკრულებები — სამართლებრივი რეჟიმი საქართველოში
საქართველო ერთ-ერთი იურისდიქციაა, სადაც ხელოვნური განაყოფიერება და სუროგაცია ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ კანონით არის პირდაპირ ნებადართული. ეს გვერდი ხსნის სუროგაციისა და დონორული განაყოფიერების სამართლებრივ საფუძვლებს ამ კანონის სამი მუხლის ტექსტზე: დონორის სპერმით განაყოფიერების პირობები, ექსტრაკორპორული განაყოფიერებისა და ემბრიონის სუროგატულ დედაზე გადატანის წესი და დაბადებული ბავშვის მშობლობის საკითხი. თითოეული დასკვნა ქვემოთ პირდაპირ ეყრდნობა კანონის ნორმას, ამიტომ აქ იპოვით იმას, რაც ნამდვილად არის დარეგულირებული.
მთავარი პრინციპი, რომელიც მთელ ამ რეგულაციას ატარებს: ბავშვის დაბადების შემთხვევაში მშობლებად ითვლება ის წყვილი ან მარტოხელა ქალი, რომლის წერილობითი თანხმობაზეც იყო დაყრდნობილი პროცედურა — დონორს და „სუროგატულ დედას“ დაბადებული ბავშვის მშობლად ცნობის უფლება კანონით არ აქვთ. ეს წესი სწორედ ის სამართლებრივი საყრდენია, რომელიც სუროგაციის ხელშეკრულებას სტაბილურობას აძლევს.
დონორის სპერმით განაყოფიერება — ვისთვის და რომელი პირობებით
კანონით დონორის სპერმით განაყოფიერება ნებადართულია უშვილობის გამო, ქმრის მხრიდან გენეტიკური დაავადების გადაცემის რისკის არსებობისას, ან მარტოხელა ქალის განაყოფიერებისთვის — თუ მიღებულია უშვილო წყვილის ან მარტოხელა ქალის წერილობითი თანხმობა. ანუ კანონი სამ სიტუაციას განასხვავებს: წყვილის უშვილობა, გენეტიკური რისკი ქმრის მხრიდან და მარტოხელა ქალის სურვილი, და თითოეულ შემთხვევაში გადამწყვეტია წერილობითი თანხმობა.
მშობლობის საკითხი აქაც მკაფიოდ არის გადაწყვეტილი: ბავშვის დაბადების შემთხვევაში უშვილო წყვილი ან მარტოხელა ქალი ითვლება მშობლებად, აქედან გამომდინარე პასუხისმგებლობითა და უფლებამოსილებით. დონორს არა აქვს განაყოფიერების შედეგად დაბადებული ბავშვის მამად ცნობის უფლება — ეს ნორმა წყვილის ოჯახს დონორის მხრიდან შესაძლო პრეტენზიებისგან იცავს.
ექსტრაკორპორული განაყოფიერება და სუროგაცია
ექსტრაკორპორული განაყოფიერება ნებადართულია უშვილობის მკურნალობის მიზნით, აგრეთვე ცოლის ან ქმრის მხრიდან გენეტიკური დაავადების გადაცემის რისკის არსებობისას — წყვილის ან დონორის სასქესო უჯრედების ან ემბრიონის გამოყენებით, თუ მიღებულია წყვილის წერილობითი თანხმობა. კანონი აქ მკაფიოდ ასახავს დონორულ მასალასთან დაკავშირებულ ვარიანტებს: გამოიყენება წყვილის საკუთარი უჯრედები ან ემბრიონი, ან დონორის სასქესო უჯრედები — თანხმობის წერილობითი ფორმით დადასტურებით.
სუროგაციის სპეციალური ნორმა შემდეგია: თუ ქალს არა აქვს საშვილოსნო, განაყოფიერების შედეგად მიღებული ემბრიონის სხვა ქალის — „სუროგატული დედის“ — საშვილოსნოში გადატანა და გამოზრდა ნებადართულია; წყვილის წერილობითი თანხმობა აუცილებელია. ანუ სუროგაციის გამოყენების სამართლებრივი პირობა კანონის მიხედვით ქალის საშვილოსნოს არქონაა, და პროცედურა წყვილის წერილობით თანხმობაზე დგას.
მშობლობა და სუროგატული დედის სტატუსი
ბავშვის დაბადების შემთხვევაში წყვილი ითვლება მშობლებად, აქედან გამომდინარე პასუხისმგებლობით და უფლებამოსილებით; დონორს ან „სუროგატულ დედას“ არა აქვთ დაბადებული ბავშვის მშობლად ცნობის უფლება. ეს არის სუროგაციის ხელშეკრულების ცენტრალური სამართლებრივი გარანტია: ბავშვის წარმოშობის მიუხიდავად, მშობლები ისინი არიან, ვინც თანხმობა მისცა პროცედურას, და არა ის, ვინც ბავშვს გამოზრდიდა.
პრაქტიკული ნიუანსი: რადგან კანონი სუროგატულ დედას მშობლობის უფლებას უარყოფს, ხელშეკრულებითი მოწესრიგება სწორედ ამ ნორმაზე უნდა აიგოს — მშობლობის აღიარება, ბავშვის გადაცემა და მხარეთა ურთიერთობები კანონიერ საფუძველს ეყრდნობა. ამავდროულად, წერილობითი თანხმობის სწორი გაფორმება პროცედურის კანონიერების აუცილებელი პირობაა.
ამასთანავე, მნიშვნელოვანია გავიმიხილოთ თანხმობის სამართლებრივი ბუნება: კანონი თანხმობას აღწერს როგორც პროცედურის ჩატარების წინაპირობას და სწორედ მას უკავშირებს მშობლობის შედეგს. ამიტომ სუროგაციის გეგმისას წერილობითი თანხმობის მომზადება ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც სამედიცინო ეტაპები: დოკუმენტი უნდა ასახავდეს მხარეების ვინაობას, პროცედურის სახეს და მშობლობის კანონით დადგენილ შედეგს, რათა მომავალში არანაირი სადავო გარემოება არ შექმნას.
უჯრედების და ემბრიონის კრიოკონსერვაცია
ხელოვნური განაყოფიერების მიზნით შესაძლებელია გაყინვის მეთოდით კონსერვირებული ქალის და მამაკაცის სასქესო უჯრედების ან ემბრიონის გამოყენება. კონსერვაციის დრო განისაზღვრება წყვილის სურვილისამებრ, დადგენილი წესით. ეს ნიშნავს, რომ კრიოკონსერვაცია კანონით აღიარებული საშუალებაა და მისი ვადა წყვილის გადაწყვეტილებაზეა დამოკიდებული დადგენილი წესის ფარგლებში.
ხშირად დასმული კითხვები
არის თუ არა სუროგაცია ლეგალური საქართველოში?
დიახ. თუ ქალს არა აქვს საშვილოსნო, განაყოფიერების შედეგად მიღებული ემბრიონის სუროგატული დედის საშვილოსნოში გადატანა და გამოზრდა კანონით ნებადართულია, წყვილის წერილობითი თანხმობით.
ვინ ითვლება ბავშვის მშობლებად სუროგაციის შემთხვევაში?
წყვილი, რომლის წერილობითი თანხმობითაც ჩატარდა პროცედურა. დონორს ან სუროგატულ დედას დაბადებული ბავშვის მშობლად ცნობის უფლება არ აქვთ.
შეიძლება თუ არა დონორის სპერმით განაყოფიერება მარტოხელა ქალისთვის?
დიახ, კანონი პირდაპირ ითვალისწინებს მარტოხელა ქალის განაყოფიერებას დონორის სპერმით — მისი წერილობითი თანხმობით; დაბადებული ბავშვის მშობელი ის იქნება.
რამდენხანია შესაძლებელი ემბრიონის კონსერვაცია?
გაყინვის მეთოდით კონსერვირებული უჯრედების და ემბრიონის გამოყენება ნებადართულია, და კონსერვაციის დრო განისაზღვრება წყვილის სურვილისამებრ, დადგენილი წესით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი მოქმედებს სუროგაციისა და დონორული განაყოფიერების სამართლებრივ სფეროში: ვამზადებთ წერილობითი თანხმობისა და ხელშეკრულებით დოკუმენტაციას, ვუზრუნველვართ მშობლობის აღიარების პროცედურებს და ვახორციელებთ მხარეთა ინტერესების დაცვას მთელი პროცესის განმავლობაში. დაგვიკავშირდით — მიიღეთ თქვენს სიტუაციაზე მორგებული, კანონის ნორმებზე დაყრდნობილი კონსულტაცია.