არასრული სამუშაო განაკვეთის ხელშეკრულება შრომის კოდექსის ერთ-ერთი ყველაზე პრაქტიკული ინსტრუმენტია, თუმცა მისი გაფორმება სამართლებრივ სიფრთხილეს მოითხოვს. განმარტება კანონშივეა: არასრულ სამუშაო განაკვეთზე დასაქმებულია ის პირი, რომლის ნორმირებული სამუშაო დრო კვირის განმავლობაში ან საშუალოდ 1 წლამდე ხანგრძლივობის შრომითი ურთიერთობის პერიოდში ანალოგიურ პირობებში სრულ განაკვეთზე დასაქმებულის ნორმირებულ სამუშაო დროზე ნაკლებია (მუხლი 16, პუნქტი 1). შედარების ობიექტიც კანონითვეა დადგენილი: სრული განაკვეთის პირი, რომელიც იმავე დამსაქმებლისთვის, იმავე ან მსგავს სამუშაოს ასრულებს იმავე მიმართულებით, დეპარტამენტში ან სამსახურში; მისი არარსებობისას — იმავე დამსაქმებელთან ან საქმიანობის იმავე სფეროში მომუშავე სრული განაკვეთის პირი.
თანაბარი მოპყრობა და გადასვლის უფლებები
მუხლი 16-ის მე-2 პუნქტი აკრძალავს შრომის პირობებთან დაკავშირებით არასრული განაკვეთის დასაქმებულის მიმართ განსხვავებულ მოპყრობას სრული განაკვეთის პირთან შედარებით მხოლოდ იმის გამო, რომ ის არასრულ განაკვეთზეა — გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც განსხვავებული მოპყრობა ობიექტური საფუძვლით არის გამართლებული. ეს ნორმა პირდაპირია და თვითმყოფადი: ევროპის კავშირის არასრული დროის დირექტივიდან ნაწარმოები პრო-რატა პრაქტიკა ქართულ სამართალში ცალკე არ არსებობს — თანასწორობის წყარო ზუსტად მუხლი 16-ის მე-2 პუნქტია. მე-3 პუნქტი კი კრძალავს ხელშეკრულების შეწყვეტას განაკვეთის ცვლილებაზე უარის თქმის გამო, გარდა კანონით დადგენილი საფუძვლისა.
მე-4 პუნქტი კი ობიექტური შესაძლებლობის არსებობისას დამსაქმებელს ავალდებულებს გაითვალისწინოს გადასვლის (ორივე მიმართულებით) ან სამუშაო დროის გაზრდის მოთხოვნა, დროულად გაავრცელოს ინფორმაცია არსებულ განაკვეთებზე და გაითვალისწინოს წამახალისებელი ღონისძიებები ყველა დონეზე, მენეჯერულ თანამდებობებზეც, აგრეთვე კარიერული წინსვლისა და პროფესიული მომზადების ხელშეწყობა. შეთავსების საკითხიც ზუსტად არის მოწესრიგებული: ერთზე მეტ განაკვეთზე დასაქმების უფლება ხელშეკრულებით მხოლოდ მაშინ შეიზღუდება, თუ შესასრულებელი შეთავსებითი სამუშაო დამსაქმებლის კონკურენტისთვისაა (მე-5 პუნქტი).
ხელშეკრულების არსებითი პირობები
არასრული განაკვეთის ხელშეკრულება შინაარსით სრული ხელშეკრულების მოდელს მიჰყვება: არსებითი პირობებია მხარეთა შესახებ ინფორმაცია, მუშაობის დაწყების თარიღი და ხანგრძლივობა, სამუშაო და დასვენების დრო, სამუშაო ადგილი, თანამდებობა და სამუშაოს აღწერილობა, ანაზღაურება და გადახდის წესი, ზეგანაკვეთურის ანაზღაურების წესი, შვებულებები, შეწყვეტის წესი და, არსებობის შემთხვევაში, კოლექტიური ხელშეკრულების დებულებები (მუხლი 14, პუნქტი 1). მოთხოვნისას გაიცემა დასაქმების ცნობა სამუშაოს, ანაზღაურებისა და ვადის მითითებით (პუნქტი 2). თუ ხელშეკრულებით განისაზღვრება, რომ შრომის შინაგანაწესი მისი ნაწილია, დამსაქმებელი ვალდებულია ის ხელშეკრულების დადებამდე გააცნოს, ხოლო მისი ცვლილება — შეტანიდან 14 კალენდარული დღის ვადაში აცნობოს (პუნქტი 3). რამდენიმე ხელშეკრულებისას ერთმანეთს მხოლოდ ამავსებელი ხელშეკრულებები ძალას ინარჩუნებს და ერთად ითვლება; ერთსა და იმავე პირობაზე უპირატესობა ბოლოს აქვს (პუნქტები 4–6). ბათილია კანონს ან კოლექტიურ ხელშეკრულებას მოწინააღმდეგე პირობა, თუ ის დასაქმებულის მდგომარეობას არ აუმჯობესებს (პუნქტი 7).
სამუშაო დრო და ზეგანაკვეთური — რიცხვები, რომლებიც უნდა დაიცვათ
საათობრივი საზომი მუხლი 24-ია: ნორმირებული დრო კვირაში 40 საათს, ხოლო 8 საათზე მეტი უწყვეტი პროცესის სპეციფიკურ საწარმოში — კვირაში 48 საათს არ აღემატება (პუნქტები 2–3). დღეებს შორის დასვენება 12 საათზე ნაკლები არ არის (პუნქტი 4); 6 საათზე მეტი დროისას წარმოიშობა შესვენების უფლება, და არანაკლებ 6 საათიანი დღისას — სულ მცირე 60 წუთიანი (პუნქტი 5). 1 წლამდე ბავშვის მკვებავ დედას მოთხოვნით დღეში არანაკლებ 1 საათი დამატებითი შესვენება ეძლევა — სამუშაო დროში ჩათვლით (პუნქტი 6). 7-დღიან პერიოდში უწყვეტი დასვენება არანაკლებ 24 საათია, ორჯერ 24-საათიანის გამოყენება არაუმეტეს 14 დღეში დაიშვება (პუნქტი 7). 16-დან 18 წლამდე პირის დრო კვირაში 36 და დღეში 6 საათს, ხოლო 14-დან 16 წლამდე — კვირაში 24 და დღეში 4 საათს არ აღემატება (პუნქტები 8–9). დამსაქმებელი სამუშაო დროს წერილობით ან ელექტრონულად აღრიცხავს, ყოველთვიურ დოკუმენტს დასაქმებულს აცნობს და მას 1 წელი ინახავს (პუნქტი 11).
ზეგანაკვეთური არასრული განაკვეთის პირებთან განსაკუთრებულ ყურადღებას ითხოვს: ზეგანაკვეთურია მხარეთა შეთანხმებით დროის იმ მონაკვეთში მუშაობა, რომლის ხანგრძლივობაც აღემატება ნორმირებულ სამუშაო დროს (მუხლი 27, პუნქტი 1) — ანუ არასრული განაკვეთის დასაქმებულისთვის ზეგანაკვეთური ზღვარი საკუთარი შეთანხმებული საათების რაოდენობაა და არა ზოგადი კვირაში 40 საათი. ის ანაზღაურდება საათობრივი განაკვეთის გაზრდილი ოდენობით მომდევნო ყოველთვიურ ანაზღაურებასთან ერთად; შეიძლება შეთანხმდეს ანაზღაურების ნაცვლად პროპორციულ დამატებით დასვენებაზე — არაუგვიანეს 4 კვირისა (პუნქტები 2–3). შესახებ დამსაქმებელი 1 კვირით ადრე წერილობით ატყობინებს, გარდა ობიექტურად შეუძლებლისა (პუნქტი 4). არასრულწლოვნის ზეგანაკვეთური დღეში 2 საათს, კვირაში 4 საათს არ უნდა აღემატებოდეს; ხოლო ორსული, ახალნამშობიარე ან მეძუძური ქალის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის, არასრულწლოვნის ან 3 წლამდე ბავშვის მქონე პირის ზეგანაკვეთურ სამუშაოზე დასაქმება მისი თანხმობის გარეშე აკრძალულია (პუნქტები 1 და 6).
როგორ განისაზღვრება არასრული განაკვეთი?
შედარებითი მეთოდით: ნორმირებული დრო კვირაში ან საშუალოდ 1 წლამდე პერიოდში სრულ განაკვეთზე დასაქმებულის დროზე ნაკლებია (მუხლი 16, პუნქტი 1).
შეიძლება თუ არა არასრული განაკვეთის პირისთვის უარესი პირობების დაწესება?
არა. მუხლი 16-ის მე-2 პუნქტი განსხვავებულ მოპყრობას მხოლოდ განაკვეთის საფუძვლით კრძალავს, თუკი ის ობიექტურად არ არის გამართლებული.
როდის ითვლება ზეგანაკვეთური არასრული განაკვეთისას?
როდესაც სამუშაო აღემატება არასრული განაკვეთის დასაქმებულის საკუთარ ნორმირებულ დროს და არა ზოგად კვირაში 40 საათიან ზღვარს — ანაზღაურება გაზრდილი განაკვეთით ხდება.
ვინ არ შეიძლება ზეგანაკვეთურზე თანხმობის გარეშე იყოს დასაქმებული?
ორსული, ახალნამშობიარე ან მეძუძური ქალი, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი, არასრულწლოვანი და 3 წლამდე ბავშვის მქონე მშობელი (მუხლი 27, პუნქტი 6).
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი ხელშეკრულებას სრული სიფრთხილით ადგენს: ვაზუსტებთ საათებსა და შედარებით ბაზას, ვაწერთ ზეგანაკვეთურის ანაზღაურების წესს და ვამოწმებთ დოკუმენტს მუხლი 16-ის მოთხოვნებთან. დამსაქმებლებს ვეხმარებით დოკუმენტირებაში, დასაქმებულებს — უფლებების დაცვაში. მიმართეთ Legal.ge-ს.