ვინ არის ავტორი: საკითხი ხელოვნური ინტელექტის ეპოქაში
როდესაც მასალას ქმნის ან სრულად განსაზღვრავს ხელოვნური ინტელექტის სისტემა, პირველი სამართლებრივი კითხვა ეხება ავტორობას: არის თუ არა ამ მასალაზე საავტორო უფლება საერთოდ წარმოშობილი და ვის ეკუთვნის ის. საქართველოში ამ კითხვას განსაზღვრავს საავტორო უფლებებისა და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონი. კანონს ხელოვნური ინტელექტის შესახებ ცალკე ნორმა არ აქვს, ამიტომ პასუხი უნდა ავაგოთ კანონის საყრდენ ცნებებზე: რა არის საავტორო უფლების ობიექტი, როგორ ითვლება ნაწარმოები შექმნილად და ვინ ითვლება ავტორად. ქვევით ვხსნით ამ ცნებებს და ვაჩვენებთ, სად ჩნდება ხელოვნური ინტელექტის მიერ შექმნილი მასალის შემთხვევაში განსაკუთრებული სირთულე.
რა არის საავტორო უფლების ობიექტი
კანონის თანახმად, საავტორო უფლება ვრცელდება მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებებზე, რომლებიც წარმოადგენს ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგს — განურჩევლად ნაწარმოების დანიშნულებისა, ავკარგიანობისა, ჟანრისა, მოცულობისა, გამოხატვის ფორმისა და საშუალებისა. გადამწყვეტია ორი ნიშანი: პირველი — შემოქმედებითი ხასიათის შედეგი, მეორე — ობიექტური ფორმა, რომელშიც ნაწარმოები არსებობს. კანონი ხაზგასმით აწერს საზღვარს: საავტორო უფლება არ ვრცელდება იდეებზე, მეთოდებზე, პროცესებზე, სისტემებზე, საშუალებებზე, კონცეფციებზე, პრინციპებზე, აღმოჩენებსა და ფაქტებზე — მაშინაც კი, თუ ისინი გამოხატულია, აღწერილია, ახსნილია, ილუსტრირებულია ან ხორცშესხმულია ნაწარმოებში. ეს ნორმა ხელოვნური ინტელექტის პრაქტიკაში მნიშვნელოვანია: დავალების ტექსტი, იდეა ან მოთხოვნა, რომელსაც მომხმარებელი სისტემას აძლევს, საავტორო უფლების ობიექტი არ არის, თუ ის ცალკე ნაწარმოებად არ არის ჩამოყალიბებული.
დაცული ნაწარმოებების კატეგორიები და გადამუშავება
კანონი აწერს ნაწარმოებთა ჩამონათვალს, რომელშიც შედის ლიტერატურული ნაწარმოებები — წიგნი, ბროშურა, სტატია, კომპიუტერული პროგრამა და სხვა; დრამატული და სასცენო, მუსიკალური, აუდიოვიზუალური ნაწარმოებები; სკულპტურის, ფერწერის, გრაფიკისა და სახვითი ხელოვნების სხვა ნიმუშები; დეკორატიულ-გამოყენებითი და მონუმენტური ხელოვნების, არქიტექტურული და ფოტოგრაფიული ნაწარმოებები. ჩვენს შემთხვევაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გადამუშავებული და შედგენილი ნაწარმოებების რეჟიმი: თარგმანი, ადაპტაცია, ეკრანიზაცია, ინსცენირება, კომპილაცია, მუსიკალური არანჟირება და სხვა გადამუშავება დაცულია, და კრებული, ენციკლოპედია, ანთოლოგია, მონაცემთა ბაზა და სხვა შედგენილი ნაწარმოებიც დაცულია — მათზე დაცვა ხორციელდება მიუხედავად იმისა, წარმოადგენენ თუ არა საავტორო უფლების ობიექტს ის ნაწარმოებები, რომლებსაც ისინი შეიცავენ. გადამუშავებული და შედგენილი ნაწარმოებთა დაცვა ორიგინალურის თანაბარია. ცალკე უნდა აღინიშნოს კომპიუტერული პროგრამების რეჟიმიც: დაცვა ვრცელდება ყველა სახის პროგრამაზე, ოპერაციული სისტემების ჩათვლით, ნებისმიერი ენითა და ფორმით, საწყისი ტექსტისა და ობიექტური კოდის ჩათვლით.