ვინ არის ავტორი: საკითხი ხელოვნური ინტელექტის ეპოქაში
როდესაც მასალას ქმნის ან სრულად განსაზღვრავს ხელოვნური ინტელექტის სისტემა, პირველი სამართლებრივი კითხვა ეხება ავტორობას: არის თუ არა ამ მასალაზე საავტორო უფლება საერთოდ წარმოშობილი და ვის ეკუთვნის ის. საქართველოში ამ კითხვას განსაზღვრავს საავტორო უფლებებისა და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონი. კანონს ხელოვნური ინტელექტის შესახებ ცალკე ნორმა არ აქვს, ამიტომ პასუხი უნდა ავაგოთ კანონის საყრდენ ცნებებზე: რა არის საავტორო უფლების ობიექტი, როგორ ითვლება ნაწარმოები შექმნილად და ვინ ითვლება ავტორად. ქვევით ვხსნით ამ ცნებებს და ვაჩვენებთ, სად ჩნდება ხელოვნური ინტელექტის მიერ შექმნილი მასალის შემთხვევაში განსაკუთრებული სირთულე.
რა არის საავტორო უფლების ობიექტი
კანონის თანახმად, საავტორო უფლება ვრცელდება მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებებზე, რომლებიც წარმოადგენს ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგს — განურჩევლად ნაწარმოების დანიშნულებისა, ავკარგიანობისა, ჟანრისა, მოცულობისა, გამოხატვის ფორმისა და საშუალებისა. გადამწყვეტია ორი ნიშანი: პირველი — შემოქმედებითი ხასიათის შედეგი, მეორე — ობიექტური ფორმა, რომელშიც ნაწარმოები არსებობს. კანონი ხაზგასმით აწერს საზღვარს: საავტორო უფლება არ ვრცელდება იდეებზე, მეთოდებზე, პროცესებზე, სისტემებზე, საშუალებებზე, კონცეფციებზე, პრინციპებზე, აღმოჩენებსა და ფაქტებზე — მაშინაც კი, თუ ისინი გამოხატულია, აღწერილია, ახსნილია, ილუსტრირებულია ან ხორცშესხმულია ნაწარმოებში. ეს ნორმა ხელოვნური ინტელექტის პრაქტიკაში მნიშვნელოვანია: დავალების ტექსტი, იდეა ან მოთხოვნა, რომელსაც მომხმარებელი სისტემას აძლევს, საავტორო უფლების ობიექტი არ არის, თუ ის ცალკე ნაწარმოებად არ არის ჩამოყალიბებული.
დაცული ნაწარმოებების კატეგორიები და გადამუშავება
კანონი აწერს ნაწარმოებთა ჩამონათვალს, რომელშიც შედის ლიტერატურული ნაწარმოებები — წიგნი, ბროშურა, სტატია, კომპიუტერული პროგრამა და სხვა; დრამატული და სასცენო, მუსიკალური, აუდიოვიზუალური ნაწარმოებები; სკულპტურის, ფერწერის, გრაფიკისა და სახვითი ხელოვნების სხვა ნიმუშები; დეკორატიულ-გამოყენებითი და მონუმენტური ხელოვნების, არქიტექტურული და ფოტოგრაფიული ნაწარმოებები. ჩვენს შემთხვევაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გადამუშავებული და შედგენილი ნაწარმოებების რეჟიმი: თარგმანი, ადაპტაცია, ეკრანიზაცია, ინსცენირება, კომპილაცია, მუსიკალური არანჟირება და სხვა გადამუშავება დაცულია, და კრებული, ენციკლოპედია, ანთოლოგია, მონაცემთა ბაზა და სხვა შედგენილი ნაწარმოებიც დაცულია — მათზე დაცვა ხორციელდება მიუხედავად იმისა, წარმოადგენენ თუ არა საავტორო უფლების ობიექტს ის ნაწარმოებები, რომლებსაც ისინი შეიცავენ. გადამუშავებული და შედგენილი ნაწარმოებთა დაცვა ორიგინალურის თანაბარია. ცალკე უნდა აღინიშნოს კომპიუტერული პროგრამების რეჟიმიც: დაცვა ვრცელდება ყველა სახის პროგრამაზე, ოპერაციული სისტემების ჩათვლით, ნებისმიერი ენითა და ფორმით, საწყისი ტექსტისა და ობიექტური კოდის ჩათვლით.
როდის და როგორ წარმოიშობა საავტორო უფლება
საავტორო უფლება მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებებზე წარმოიშობა მათი შექმნის მომენტიდან. ნაწარმოები შექმნილად ითვლება, როდესაც იგი გამოხატულია რაიმე ობიექტური ფორმით, რაც მისი აღქმისა და რეპროდუცირების საშუალებას იძლევა. საავტორო უფლების წარმოშობისა და განხორციელებისთვის აუცილებელი არ არის ნაწარმოების რეგისტრაცია, სპეციალური გაფორმება ან სხვა ფორმალობათა დაცვა — უფლება თავისით აღიძვრება შედეგის გაჩენასთან ერთად. უფლების განცხადებისთვის მფლობელს შეუძლია გამოიყენოს საავტორო უფლების დაცვის ნიშანი, რომელიც ნაწარმოების ყოველ ეგზემპლარზე დაისმება და სამი ელემენტისგან შედგება: წრეწირში ჩასმული ასოსგან, უფლების მფლობელის სახელისგან და ნაწარმოების პირველი გამოცემის წლისგან.
ავტორობის პრეზუმფცია და მისი მნიშვნელობა
კანონი ავტორობის პრეზუმფციას აწესებს: პირი, რომელიც სათანადო წესით აღნიშნულია ავტორად ნაწარმოების ორიგინალზე ან ასლზე, ითვლება მის ავტორად, თუ არ არსებობს საწინააღმდეგო დასაბუთება. ეს დებულება გამოიყენება ფსევდონიმით გამოქვეყნებისასაც, თუ ავტორი ამ ფსევდონიმით საყოველთაოდ ცნობილია. ფსევდონიმით ან ანონიმურად გამოქვეყნებული ნაწარმოების შემთხვევაში გამომცემელი, რომლის სახელი ან დასახელება სათანადო წესით არის აღნიშნული, ითვლება ავტორის წარმომადგენლად და უფლება აქვს დაიცვას ავტორის უფლებები და უზრუნველყოს მათი განხორციელება — სანამ ავტორი თავის ვინაობას გაამჟღავნებს.
ხელოვნური ინტელექტის მიერ შექმნილ მასალაზე ეს ცნებები რას ნიშნავს
ზემოთ აღწერილი ჯაჭვი — ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობა, ობიექტური ფორმა, შექმნის მომენტი, ავტორის აღნიშვნა — აგებულია ავტორზე როგორც შემოქმედ პირზე. კანონი არ განსაზღვრავს, შეიძლება თუ არა ავტორად ჩაითვალოს არაადამიანური სისტემა, და ეს უნდა ითქვას პირდაპირ: მხოლოდ სისტემის გამომუშავებულ შედეგზე ავტორის იდენტიფიკაცია სამართლებრივად რთული და სადავოა. სხვა სურათია, როცა ადამიანი შემოქმედებითად მონაწილეობს შედეგის ფორმირებაში და სისტემა ინსტრუმენტის როლშია: ამ დროს კანონის ზოგადი ნორმები სრულად ვრცელდება შექმნილ მასალაზე, და საავტორო უფლება შეიძლება წარმოიშობოდეს ისე, როგორც ეს ადამიანის მიერ შექმნილი ნაწარმოებების შემთხვევაში ხდება. ზუსტად ამ გამოყოფას შეუძლია გადაწყვიტოს, დაცულია თუ არა შედეგი და ვის სახელზეა ის აღნიშნული, ამიტომ თითოეული კონკრეტული შემთხვევა საკუთარ შეფასებას საჭიროებს: მნიშვნელოვანია, ვინ და როგორ მონაწილეობდა პროცესში, რომელი ფორმა აქვს შედეგს და როგორ არის აღნიშნული ავტორობა. ჩვენ დაგეხმარებით ამ შეფასებაში: განვასხვავებთ, სად რჩება ადამიანის შემოქმედებითი როლი და სად არის შედეგი მხოლოდ სისტემის გამომუშავება, შევაფასებთ მასალის ფორმას და მონაწილეობის ხარისხს, და შევქმნით ისეთ დოკუმენტურ საფუძველს, რომელიც თქვენს პოზიციას მოლაპარაკებისას და დავის შემთხვევაშიც დაიცავს.