ჩხრეკისა და ამოღების სამართლებრივი საფუძველი
ჩხრეკა და ამოღება ყველაზე შემჭიდროებული საგამოძიებო მოქმედებებია, რადგან ის პირდაპირ ეხება საცხოვრებლისა და ქონების ხელშეუხებლობას. წესდებულება ამ მოქმედებებს მკაცრ ჩარჩოში ათავსებს: დასაბუთებული ვარაუდის არსებობის შემთხვევაში ამოღება და ჩხრეკა ტარდება იმ მიზნით, რომ აღმოჩენილ და ამოღებულ იქნეს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება ან ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი. ჩხრეკა შეიძლება აგრეთვე ძებნილისა და გვამის აღმოსაჩენადაც.
განხილვა შეიძლება ორი სხვადასხვა ინსტრუმენტისა: ამოღება ჩხრეკის გარეშე დასაშვებია, თუ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ ობიექტი ინახება გარკვეულ ადგილზე, გარკვეულ პირთან და მისი ძებნა საჭირო არ არის. ჩხრეკა კი იმ შემთხვევაში ტარდება, თუ ობიექტის აღმოსაჩენად ძებნაა საჭირო. საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკამ ამ ნორმების ნაწილი ძალადაკარგულად ცნო, რაც იმას ნიშნავს, რომ ჩხრეკის შედეგი ვეღარ გამოიყენება ახალი ჩხრეკის საფუძვლად — ეს დაცვისთვის მნიშვნელოვანი იარაღია.
წესი — განჩინება და მისი გაცნობა
ამოღება ან ჩხრეკა ტარდება სასამართლოს განჩინების, ხოლო გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში — გამომძიებლის დადგენილების საფუძველზე. დაწყების წინ გამომძიებელი ვალდებულია განჩინება ან დადგენილება გააცნოს პირს, რომელთანაც ის ტარდება, ხოლო პირი ადასტურებს ამას ხელმოწერით. გამომძიებელს უფლება აქვს, ადგილზე მყოფ ან იქ მისულ პირებს მოქმედების დამთავრებამდე აუკრძალოს წასვლა და ერთმანეთთან ან სხვა პირთან ურთიერთობა, რაც აღინიშნება ოქმში.
განჩინების წარდგენის შემდეგ გამომძიებელი პირს სთავაზობს ამოსაღები ობიექტის ნებაყოფლობით გადაცემას. ნებაყოფლობით გადაცემა ფიქსირდება ოქმში, ხოლო უარის ან არასრული გადაცემის შემთხვევაში ამოღება იძულებით ხდება. გასაჩხრეკს, თუ უარს ამბობს ნებაყოფლობით გაღებაზე, გამომძიებელი უფლებამოსილია გააღოს დაკეტილი საცავი, სადგომი და სათავსი.
ჩხრეკისას იძებნება და ამოიღება ის ობიექტი, რომელიც აღნიშნულია განჩინებაში ან დადგენილებაში. ასევე ამოღებულ უნდა იქნეს ინფორმაციის შემცველი ყველა სხვა ობიექტი, რომელსაც შესაძლოა მტკიცებულების მნიშვნელობა ჰქონდეს ამ საქმისთვის ან რომელიც აშკარად მიუთითებს სხვა დანაშაულზე, აგრეთვე სამოქალაქო ბრუნვიდან ამოღებული ობიექტი. აღმოჩენილი ობიექტი, თუ შესაძლებელია, ამოღებამდე წარედგინება მონაწილე პირებს, შემდეგ ამოიღება, დაწვრილებით აღიწერება, ილუქება და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, იფუთება. შეფუთულ ნივთზე აღინიშნება თარიღი და მონაწილეთა ხელმოწერები. დოკუმენტი, რომლის ამოღებაც მისი შინაარსის გამო ხდება, არ ილუქება.
იურიდიული პირის ან ადმინისტრაციული ორგანოს შენობაში ამოღება ან ჩხრეკა უნდა ჩატარდეს მისი ხელმძღვანელის ან წარმომადგენლის დასწრებით. დაცვის მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე მოპოვებული ობიექტის პირველადი გამოკვლევის უფლება აქვს ბრალდების მხარეს — ეს წესი ბალანსს აყენებს მხარეთა შორის.
პირადი ჩხრეკა
პირადი ჩხრეკა ცალკე რეჟიმით ტარდება: პროკურორს, გამომძიებელს, დაკავების უფლებამოსილებით აღჭურვილ პირს უფლება აქვთ, დასაბუთებული ვარაუდის არსებობისას პირადი ჩხრეკით ამოიღონ მნიშვნელობის მქონე ობიექტი, რომელიც აღმოჩენილია პირის ტანსაცმელზე, ხელთ არსებულ ნივთში, სატრანსპორტო საშუალებაში, სხეულზე ან სხეულში. ჩხრეკის ადგილზე მყოფი პირის პირადი ჩხრეკა დასაშვებია, თუ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მან დამალა ამოსაღები ობიექტი — ეს გადაუდებელ აუცილებლობად ითვლება და სასამართლოს განჩინების გარეშე ტარდება, ხოლო კანონიერებას შემდგომ სასამართლო ამოწმებს.
თუ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ დაკავებულს იარაღი აქვს ან აპირებს მოიშოროს მამხილებელი მტკიცებულებები, დამკავებელს უფლება აქვს პირადი ჩხრეკა განჩინების გარეშე ჩაატაროს, რაც აღინიშნება დაკავების ოქმში; ცალკე ოქმი ამ შემთხვევაში არ დგება. დამკავებელი ფიზიკური პირი უფლებამოსილია დაკავებული განაიარაღოს. პირად ჩხრეკას თუ გაშიშვლება თან სდევს, იგი უნდა ჩაატაროს იმავე სქესის პირმა და დასაშვებია მხოლოდ იმავე სქესის პირთა მონაწილეობა.
განსაკუთრებული ობიექტები — მედია და რელიგიური დაწესებულებები
წესდებულება განსაკუთრებულად იცავს მასმედიის, გამომცემლობის რედაქციებს, სამეცნიერო, საგანმანათლებლო, რელიგიურ, საზოგადოებრივ ორგანიზაციებსა და პოლიტიკური პარტიებს. დაუშვებელია ამ სათავსებში არსებული იმ ობიექტის ჩხრეკა, ამოღება ან დაყადაღება, რომლის მიმართაც საჯაროდ გავრცელების გონივრული მოლოდინი არსებობს. ეს აკრძალვა არ ვრცელდება იმ შემთხვევაზე, როდესაც არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ ამოსაღები ობიექტი დანაშაულის საგანი ან იარაღია.
სასამართლო უფლებამოსილია ასეთი განჩინება გამოიტანოს მხოლოდ მაშინ, როცა არსებობს აშკარა და დამაჯერებელი დასაბუთება, რომ მოქმედება არ გამოიწვევს კონსტიტუციით დაცული სიტყვის, აზრის, სინდისის, აღმსარებლობის, რწმენის ან გაერთიანების უფლების ხელყოფას. მოქმედება უნდა ჩატარდეს ამ უფლებებისთვის ყველაზე მინიმალურად შემზღუდველი ფორმით — პროპორციულობის მოთხოვნა, რომელიც დაცვა ყოველთვის უნდა ამოწმებდეს.
დარღვევის შედეგები, დაცვის გზები და პრაქტიკული რჩევები
ჩხრეკის ან პირადი ჩხრეკის კანონიერებას ამოწმებს სასამართლო დადგენილი წესით. წესის დარღვევა — განჩინების არარსებობა, გაცნობის გამოტოვება, ოქმის ხარვეზები, დალუქვის წესების უგულებელყოფა — მტკიცებულების დაუშვებლობის საფუძველი ხდება. ამიტომ ადვოკატის ამოცანაა ჩხრეკის ყოველი ეტაპის დოკუმენტური შემოწმება: განჩინების საფუძვლები, ოქმის სისრულე, მოწმეთა მონაწილეობა, დალუქვის უზუსტობები.
მოქალაქის პრაქტიკული რჩევებიც მნიშვნელოვანია: მოითხოვეთ განჩინების ასლი, არ ხელიმოუწერებელთ ოქმს შენიშვნების გარეშე, აღწერეთ ხარვეზები, დაიმაფიქსირეთ ამოღებული ნივთების სია. ეს ქმედებები შემდგომ სასამართლო დავაში გადამწყვეტი აღმოჩნდება.
ხშირად დასმული კითხვები
შეიძლება თუ არა ჩხრეკა განჩინების გარეშე?
მხოლოდ გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში — გამომძიებლის დადგენილების საფუძველზე. პირადი ჩხრეკა ადგილზე, როცა ვარაუდობენ, რომ პირმა დამალა ობიექტი, გადაუდებელ აუცილებლობად ითვლება და განჩინების გარეშე ტარდება.
ვინ ამოწმებს ჩხრეკის კანონიერებას?
სასამართლო, წესდებულებით დადგენილი წესით. დარღვევის დადგენის შემთხვევაში ამოღებული მტკიცებულება დაუშვებლად ცხადდება.
რა ხდება ამოღებულ ნივთებთან?
ისინი აღიწერება, ილუქება და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, იფუთება; შეფუთულ ნივთზე აღინიშნება თარიღი და მონაწილეთა ხელმოწერები.
შეიძლება თუ არა მედიის რედაქციის ჩხრეკა?
ძირითადად არა — დაუშვებელია ობიექტებზე, რომლებზეც საჯაროდ გავრცელების გონივრული მოლოდინია. გამონაკლისია შემთხვევა, როცა ობიექტი დანაშაულის საგანი ან იარაღია, და მაშინაც სასამართლოს აშკარა და დამაჯერებელი დასაბუთება სჭირდება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის ადვოკატები ამოწმებენ ჩხრეკისა და ამოღების კანონიერებას, აცხადებენ მტკიცებულებებს დაუშვებლად და იცავენ მოქალაქეებისა და ბიზნესის ინტერესებს საგამოძიებო მოქმედებებისას. დაგვიკავშირდით, თუ თქვენი სახლი ან ოფისი გააჩხრიკეს.