ელექტრონული მტკიცებულების სამართლებრივი ბუნება
ციფრულ ეპოქაში საქმის მტკიცებულებათა უმრავლისობა ელექტრონულ ფორმაში იბადება: ფაილები, ფოსტა, ჩატები, ჩანაწერები, გეოლოკაციის მონაცემები. ქართული წესდებულება ამ სფეროს არეგულირებს სპეციალური ტერმინებით: კომპიუტერული სისტემა არის ნებისმიერი მექანიზმი ან ერთმანეთთან დაკავშირებულ მექანიზმთა ჯგუფი, რომელიც პროგრამის მეშვეობით ავტომატურად ამუშავებს მონაცემებს — მათ შორის პერსონალური კომპიუტერი, ნებისმიერი მოწყობილობა მიკროპროცესორით და მობილური ტელეფონი. კომპიუტერული მონაცემი კი არის ნებისმიერი ფორმით გამოსახული ინფორმაცია, მათ შორის პროგრამა.
დოკუმენტის განმარტებაც ფართოა: დოკუმენტად ითვლება ნებისმიერი წყარო, რომელშიც ინფორმაცია აღბეჭდილია სიტყვიერ-ნიშნობრივი ფორმით ან ფოტო-, კინო-, ვიდეო-, ბგერის თუ სხვა ჩანაწერის სახით, ან სხვა ტექნიკური საშუალების გამოყენებით. ეს ნიშნავს, რომ ელექტრონული შინაარსი სრულფასოვანი დოკუმენტია და მისი მოპოვების წესი განისაზღვრება იმავე პროცესუალური ჩარჩოთი, რაც მატერიალურ დოკუმენტებს ეხება.
ჩხრეკა და ამოღება ციფრულ მატარებლებზე
ინფორმაციის შემცველი ობიექტის — მათ შორის ციფრული მატარებლის — ამოსაღებად დასაბუთებული ვარაუდის საფუძველზე ტარდება ჩხრეკა ან ამოღება სასამართლოს განჩინებით, ხოლო გადაუდებელი აუცილებლობისას — გამომძიებლის დადგენილებით. ამოღებული ობიექტი დაწვრილებით აღიწერება ოქმში, ილუქება და შესაძლებლობის შემთხვევაში იფუთება; დალუქვის მიზანი ციფრული მტკიცებულების ხელშეუხებლობის დაცვაა — მონაცემთა შეცვლა ან დაბინძურება დასკვნის სანდოობას ანადგურებს.
თუ ვარაუდობენ, რომ კონკრეტულ ადგილას ინახება მნიშვნელოვანი ინფორმაცია და ძებნა საჭირო არ არის, შესაძლებელია ამოღება ჩხრეკის გარეშე. პირადი ჩხრეკის რეჟიმი ვრცელდება ტანსაცმელზე, ხელთ არსებულ ნივთებსა და სატრანსპორტო საშუალებაში აღმოჩენილ მოწყობილობებზეც — მათ შორის მობილურ ტელეფონებზე, რომლებიც კომპიუტერული სისტემის განმარტებაში ჯდება.
ინფორმაციის გამოთხოვა მომსახურების მომწოდებლისგან
ციფრული მტკიცებულების მოძიების ცენტრალური ინსტრუმენტი დოკუმენტის ან ინფორმაციის გამოთხოვაა. თუ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ კომპიუტერულ სისტემაში ან მონაცემთა შესანახ საშუალებაში ინახება საქმისთვის მნიშვნელოვანი ინფორმაცია, პროკურორი და დაცვის მხარეც უფლებამოსილია სასამართლოს მიმართოს გამოთხოვის განჩინების შუამდგომლობით. გადაუდებელი აუცილებლობისას ეს მოქმედება პროკურორის დადგენილების საფუძველზეც ტარდება. გამოთხოვის უფლება დაცვასაც აქვს — ეს მხარეთა თანასწორობის მნიშვნელოვანი გამოვლინებაა.
თუ ვარაუდობენ, რომ პირი დანაშაულებრივ ქმედებას კომპიუტერული სისტემის გამოყენებით ახორციელებს, პროკურორი უფლებამოსილია მომსახურების მომწოდებლისგან მომხმარებლის შესახებ არსებული ინფორმაცია გამოითხოვოს. ასეთი ინფორმაციაა: გამოყენებული კომუნიკაციის მომსახურების ტიპი, ტექნიკური საშუალებები და მომსახურების დრო; მომხმარებლის ვინაობა, მისამართი, საკონტაქტო ნომრები, ანგარიშისა და გადასახადების ინფორმაცია; დამონტაჟებული აღჭურვილობის მდებარეობის შესახებ ინფორმაცია. ეს მონაცემები განსხვავდება ინტერნეტტრაფიკისა და შინაარსობრივი მონაცემებისგან — საზღვარი, რომელიც კონფიდენციალობის დაცვის კუთხით გადამწყვეტია.
ფარული საგამოძიებო მოქმედებები
ელექტრონულ კომუნიკაციებზე ზემოქმედების ყველაზე ინტენსიური ფორმა ფარული საგამოძიებო მოქმედებებია. წესდებულება მათ სახეებს ჩამოთვლის: სატელეფონო კომუნიკაციის ფარული მიყურადება და ჩაწერა; ინფორმაციის მოხსნა და ფიქსაცია კავშირგაბმულობის არხიდან, კომპიუტერული ქსელებიდან და კომპიუტერული სისტემიდან — როგორც უშუალოდ, ისე დისტანციურად — და ამ მიზნით პროგრამული უზრუნველყოფის ინსტალაცია; გეოლოკაციის რეალურ დროში განსაზღვრა; საფოსტო-სატელეგრაფო გზავნილის კონტროლი; ფარული ვიდეოჩაწერა, აუდიოჩაწერა, ფოტოგადაღება; ელექტრონული თვალყურის დევნება ტექნიკური საშუალებებით.
დასაშვებია ერთდროულად რამდენიმე ფარული მოქმედების ჩატარება. ამ მოქმედებათა ინტენსივობა განაპირობებს მათ მკაცრ სასამართლო კონტროლს: თითოეული მათგანი საფუძვლიანი გადაწყვეტილებით უნდა იყოს გამართლებული, და დაცვის ამოცანაა ამ საფუძვლების შემოწმება ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში.
ლეგალურობის კრიტერიუმები და დაცვა
ელექტრონული მტკიცებულების მიმართ ძირითადი კითხვებია: ვინ და რა უფლებამოსილებით მოიპოვა მონაცემი; იყო თუ არა განჩინება ან დადგენილება; დაიცა თუ არა დალუქვისა და ოქმის წესი; არ დაირღვა თუ არა შინაარსობრივ მონაცემთა დაცვის საზღვრები. ამ კითხვებზე ნეგატიური პასუხი მტკიცებულების დაუშვებლობამდე მიდის.
ბიზნესისთვის და ფიზიკური პირებისთვის ასევე მნიშვნელოვანია პროფილაქტიკა: მონაცემთა შენახვის პოლიტიკა, წვდომების ლოგირება და იურიდიული შეფასება იმისა, რომელი მომსახურების მომწოდებლები რა ინფორმაციას ინახავენ და რა ვადით. კანონი გამოთხოვას იმ მონაცემებზეც კი ზღუდავს, რომელთა შენახვის ვადა გასულია — ეს გარანტია ფორმალური არ არის.
ხშირად დასმული კითხვები
არის თუ არა ელექტრონული ფაილი დოკუმენტი?
დიახ. დოკუმენტად ითვლება ნებისმიერი წყარო, რომელშიც ინფორმაცია აღბეჭდილია ტექნიკური საშუალებით — ფოტო, ვიდეო, ბგერითი ჩანაწერი თუ სხვა ფორმატი.
ვინ შეიძლება იყოს გამოთხოვის სუბიექტი?
განჩინების გაცემაზე შუამდგომლობს პროკურორი და დაცვის მხარეც; გადაუდებელ აუცილებლობაში — პროკურორის დადგენილებით.
რა განსხვავებაა მომხმარებლის მონაცემებსა და შინაარსს შორის?
მომხმარებლის შესახებ ინფორმაცია მომსახურების ტიპს, ტექნიკას, დროს, ვინაობასა და ბილინგს მოიცავს და განსხვავდება ინტერნეტტრაფიკისა და შინაარსობრივი მონაცემებისგან — მათი გამოთხოვის რეჟიმიც განსხვავებულია.
შეიძლება თუ არა ტელეფონის მიყურადება?
სატელეფონო კომუნიკაციის ფარული მიყურადება და ჩაწერა ფარული საგამოძიებო მოქმედებაა და მკაცრ სასამართლო კონტროლს ექვემდებარება; მისი კანონიერება დაცვამ ყოველ საქმეში ცალკე უნდა შეამოწმოს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის ადვოკატები აფასებენ ელექტრონული მტკიცებულებების ლეგალურობას, წარმოადგენენ დაცვის ინტერესებს გამოთხოვებისას და მოითხოვენ უკანონოდ მოპოვებული მონაცემების დაუშვებლად ცნობას. დაგვიკავშირდით, თუ თქვენი ციფრული მონაცემები გამოითხოვეს ან ამოიღეს — შეფასება პირველივე დღეს ტარდება.