პატიმრის უფლებები სასჯელის მოხდის ეტაპზე საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის რამდენიმე ინსტიტუტითაა გარანტირებული: სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლით, ავადმყოფობის ან ხანდაზმულობის ასაკის გამო გათავისუფლებით და უვადო თავისუფლების აღკვეთის გადასინჯვით. ეს ნორმები მსჯავრდებულს სასჯელის მოხდის პროცესში რეალურ შესაძლებლობებს აძლევს — ყოფაქცევის, ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და ასაკის გათვალისწინებით სასჯელი უფრო მსუბუქ ფორმაზე გადაიყვანოს ან მოხდისგან სრულად გათავისუფლდეს.
სასჯელის მოუხდელი ნაწილის შეცვლა
ნაკლებად მძიმე დანაშაულისათვის თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭო, მოხდის დროს მისი ყოფაქცევის გათვალისწინებით, სასჯელის მოუხდელ ნაწილს უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით უცვლის — ამასთანავე, შესაძლებელია იგი მთლიანად ან ნაწილობრივ გათავისუფლდეს დამატებითი სასჯელის, გარდა ქონების ჩამორთმევისა, მოხდისაგან. წინაპირობაა ფაქტობრივად მოხდილი ვადის არანაკლებ ერთი მესამედი. ვადიანი თავისუფლების აღკვეთის მსჯავრდებულს, გარდა განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში მოთავსებულისა, მისივე თანხმობით მოუხდელი ნაწილი შეიძლება შეეცვალოს საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომით ან შინაპატიმრობით. ამ შემთხვევაში აუცილებელია ფაქტობრივად იყოს მოხდილი: ნაკლებად მძიმე დანაშაულისათვის — სასჯელის ვადის არანაკლებ ერთი მესამედი; მძიმე დანაშაულისათვის — არანაკლებ ნახევარი; განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისათვის — არანაკლებ ორი მესამედი; გაუქმებული პირობითი გათავისუფლების შემდეგ — ორი მესამედი. ფაქტობრივად მოხდილი თავისუფლების აღკვეთის ვადა სამ თვეზე ნაკლები არ უნდა იყოს. შეცვლის შემდეგ მსჯავრდებულის ყოფაქცევის კონტროლს პრობაციის ბიურო ახორციელებს.
გაანგარიშება და გაუქმების წესი
შეცვლილი სასჯელის გაანგარიშება ზუსტად არის დადგენილი: საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომის ხუთი საათი თავისუფლების აღკვეთის ერთ დღედ ჩაითვლება, შინაპატიმრობის ერთი დღე — თავისუფლების აღკვეთის ერთ დღედ. თუ მსჯავრდებულმა განზრახ თავი აარიდა შრომას ან შინაპატიმრობის მოხდისას დაკისრებულ მოვალეობას, სასამართლო ბიუროს წარდგინებით შეცვლილ სასჯელს გააუქმებს და აღასრულებს თავისუფლების აღკვეთის მოუხდელ ნაწილს; გაუფრთხილებლობითი დანაშაულის ჩადენისას გაუქმების ან ძალაში დატოვების საკითხს სასამართლო წყვეტს, განზრახი დანაშაულის შემთხვევაში კი შეცვლილი სასჯელი გაუქმდება და ახალი სასჯელი დაენიშნება. სასამართლოს გადაწყვეტილება გასაჩივრებადია კანონმდებლობით დადგენილი წესით.
გათავისუფლება ავადმყოფობისა და ასაკის გამო
სასამართლო უფლებამოსილია მსჯავრდებული სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან გაათავისუფლოს, თუ მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა შეუსაბამოა მოხდასთან და ექსპერტიზის დასკვნით გამოჯანმრთელება მოსალოდნელი არ არის; პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებულ მსჯავრდებულს იმავე გზით შეუძლია გათავისუფლება იუსტიციისა და ჯანმრთელობის სამინისტროების ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის გადაწყვეტილებით, თუ ექიმთა კონსილიუმის კონსენსუსით განსაზღვრული ლეტალურობის პროგნოზი მაღალია. გამოჯანმრთელების შემთხვევაში პასუხისმგებლობა შეიძლება კვლავ დაეკისროს, თუ ხანდაზმულობის ვადები არ გასულა. ხანდაზმულობის ასაკის გამო გათავისუფლება ქალებს 65 წლიდან, მამაკაცებს — 70 წლიდან შეეძლებათ, თუ უვადო თავისუფლების აღკვეთა არ აქვთ დანიშნული და სასჯელის არანაკლებ ნახევარი აქვთ მოხდილი. გადაწყვეტილების მიღებისას სასამართლო გაითვალისწინებს მსჯავრდებულის პიროვნებას, დანაშაულის ხასიათს, განმეორების რისკსა და მოხდისას გამოვლენილ ქცევას.
უვადო თავისუფლების აღკვეთის გადასინჯვა
უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულს ორი გზა აქვს. პირველი — პირობითი გათავისუფლება, თუ ფაქტობრივად მოიხადა ოცი წელი და წარმართებით გაიარა გათავისუფლებისათვის მომზადების პროგრამა; გადაწყვეტილებას სასამართლო პროგრამის შემაჯამებელი ანგარიშის, ქცევის, ნასამართლობის, განმეორების რისკისა და პიროვნების გათვალისწინებით იღებს. მეორე — სასჯელის შეცვლა: თხუთმეტი წლის ფაქტობრივად მოხდის, პროგრამის გავლისა და სასამართლოს შეფასების შემდეგ უვადო თავისუფლების აღკვეთა შეიძლება შეეცვალოს შინაპატიმრობით არანაკლებ ხუთი და არაუმეტეს ათი წლის ვადით ან საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომით იმავე ვადით. გამოსაცდელ ვადაში ახალი განზრახი დანაშაული გათავისუფლებას გააუქმებს და ახალ სასჯელს იწვევს.
ხშირად დასმული კითხვები
რა მინიმალური ვადა უნდა იყოს ფაქტობრივად მოხდილი შეცვლისას?
საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომით ან შინაპატიმრობით შეცვლისას მსჯავრდებულის მიერ ფაქტობრივად მოხდილი თავისუფლების აღკვეთის ვადა არ უნდა იყოს სამ თვეზე ნაკლები — ეს წესი ყველა შეცვლის ფორმაზე ვრცელდება და მისი გათვალისწინება მოთხოვნის მომზადებისას აუცილებელია.
როდის შეიძლება სასჯელის მსუბუქი ფორმით შეცვლა?
ნაკლებად მძიმე დანაშაულისას — ვადის ერთი მესამედის მოხდის შემდეგ; შრომით ან შინაპატიმრობით შეცვლისას — მძიმესათვის ნახევარი, განსაკუთრებით მძიმისთვის — ორი მესამედი.
როგორ ითვლება შეცვლილი სასჯელის დრო?
საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომის ხუთი საათი — ერთი დღე თავისუფლების აღკვეთა; შინაპატიმრობის ერთი დღე — ერთი დღე.
შეიძლება თუ არა გათავისუფლება ავადმყოფობის გამო?
დიახ — სასამართლოს მიერ ექსპერტიზის საფუძველზე, ხოლო მძიმედ ავადმყოფ პატიმრებს — სამინისტროების ერთობლივი კომისიის გადაწყვეტილებით.
როდის მიიღებს პატიმრის უფლებები ხანდაზმული?
ქალი — 65 წლიდან, მამაკაცი — 70 წლიდან, თუ უვადო თავისუფლების აღკვეთა არ აქვს და სასჯელის ნახევარი მაინც აქვს მოხდილი.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს გუნდი პატიმრის უფლებების დაცვის ყოველ ინსტრუმენტს ახორციელებს: ვამზადებთ შეცვლისა და გათავისუფლების სახელდებებს, ვაგროვებთ ქცევისა და ჯანმრთელობის დამადასტურებელ საბუთებს და გავხსნით საბუთების საფუძველზე დათვლილ პოზიციას სასამართლოში. მიიღეთ კვალიფიციური დახმარება პატიმრის უფლებების დაცვაში Legal.ge-ზე. პირველი კონსულტაცია აჩვენებს, თუ რომელი ნაბიჯია რეალისტური თქვენს შემთხვევაში — სასჯელის შეცვლა, გათავისუფლება თუ სხვა გზა.