ფინანსური პოლიციის სამართლებრივი სტატუსი
ფინანსური პოლიცია არის საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების სტატუსით შემავალი სპეციალური სამართალდამცავი ორგანო. ის საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად ახორციელებს საფინანსო-ეკონომიკურ სფეროში დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლას, სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობით თავის კომპეტენციას მიკუთვნებულ საქმეთა წინასწარ გამოძიებას და კანონმდებლობით დადგენილ სხვა ფუნქციებს. ეს ნიშნავს, რომ ფინანსური პოლიციის უფლებამოსილება საგანგებოდ არის შეზღუდული საფინანსო-ეკონომიკური სფეროთი და მის მიერ ყოველი ქმედება კანონით განსაზღვრულ ჩარჩოებში უნდა რჩებოდეს — სწორედ ეს ჩარჩოები წარმოადგენს მისი მოქმედების კანონიერების საზომს.
საქმიანობის ძირითადი პრინციპები და თანამშრომელთა შეზღუდვები
ფინანსური პოლიციის საქმიანობა ემყარება კანონიერების, პიროვნების პატივისა და ღირსების დაცვის, სოციალური სამართლიანობის, ჰუმანიზმისა და საჯაროობის, პოლიციის სისტემის ერთიანობისა და მისი ცენტრალიზებული მართვის პრინციპებს. თანამშრომელი მოვალეა პატივი სცეს და დაიცვას პიროვნების უფლებები და ძირითადი თავისუფლებები მიუხედავად მისი მოქალაქეობისა, სოციალური, ქონებრივი მდგომარეობისა, რასობრივი და ეროვნული კუთვნილებისა, სქესისა, ასაკისა, განათლებისა, ენისა, სარწმუნოებისა, პოლიტიკური და სხვა შეხედულებებისა. ეს მოთხოვნა არა მხოლოდ დეკლარაციაა — ის უშუალოდ უკავშირდება იძულების საშუალებების კანონიერ გამოყენებას, რადგან დისკრიმინაციული მოტივით გამოყენებული ძალა პრინციპების რომელიმეს არღვევს.
თანამშრომელს ეკრძალება მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანების შექმნა ან მასში მონაწილეობა; პირად, კომერციულ, პროფესიულ ან სახელმწიფო საიდუმლოებას მიკუთვნებული, აგრეთვე კანონით დაცული სხვა ინფორმაციის გამჟღავნება კანონით გათვალისწინებული შემთხვევების გარდა; შეკრების ან მანიფესტაციის ორგანიზება, ჩატარება ან მასში მონაწილეობა; ასევე შეთავსებით მუშაობა ანაზღაურებად სამუშაოზე — გარდა სამეცნიერო, პედაგოგიური ან შემოქმედებითი საქმიანობისა — თანამდებობის დაკავება სხვა სახაზინო დაწესებულებაში, ანაზღაურებადი სამუშაოს შესრულება ან თანამდებობის დაკავება სხვა ქვეყნის ორგანოსა თუ დაწესებულებაში.
უფლებამოსილებანი
ფინანსური პოლიცია თავისი კომპეტენციის ფარგლებში უფლებამოსილია განახორციელოს ოპერატიულ-სამძებრო საქმიანობა, გამოავლინოს და აღკვეთოს დანაშაული საფინანსო-ეკონომიკურ სფეროში, აწარმოოს წინასწარი გამოძიება და გამოიყენოს ფიზიკური იძულება კანონით დადგენილ ფარგლებში და წესით. დანაშაულზე დგინდება გამოძიების დაწყების უფლება. ის უფლებამოსილია ჩაატაროს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული ყველა საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედება და კანონმდებლობით დადგენილ შემთხვევებში გამოითხოვოს მოსამართლის ბრძანება.
- საჭიროების შემთხვევაში მიიღოს გადაწყვეტილება რევიზიის ან ინვენტარიზაციის ჩატარებაზე, მოითხოვოს საუწყებო შემოწმების ჩატარება და გამოძიებისთვის საჭირო დოკუმენტაციის წარდგენა;
- მოიპოვოს, დაამუშაოს და ანალიზი გაუკეთოს სამსახურის საქმიანობასთან დაკავშირებულ ინფორმაციას და განახორციელოს სტრატეგიული დაგეგმვა;
- სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების მიზნით საგადასახადო და საბაჟო ორგანოებიდან მოითხოვოს და მიიღოს ცალკეული გადასახადის გადამხდელის შესახებ იდენტიფიცირებული ინფორმაცია;
- კანონმდებლობით დადგენილი წესით შეადგინოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ოქმი, განიხილოს და გადაწყვიტოს ასეთი საქმეები და დამრღვევს შეუფარდოს ადმინისტრაციული სახდელი;
- დანაშაულის ან სხვა სამართალდარღვევის შესახებ საკმარისი მონაცემების არსებობისას გააჩეროს და დაათვალიეროს სატრანსპორტო საშუალებები, შეამოწმოს მოქალაქის პირადობის დამადასტურებელი საბუთები;
- წინასწარი გამოძიების სტადიაზე ჩაატაროს ფინანსური ექსპერტიზა და განახორციელოს კანონმდებლობით განსაზღვრული სხვა საქმიანობა.
იძულების საშუალებები — ზოგადი წესები და გაფრთხილების ვალდებულება
სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას თანამშრომელს, მინიჭებული უფლების ფარგლებში, კანონით დადგენილი წესით უფლება აქვს გამოიყენოს ფიზიკური იძულება, სპეციალური საშუალებები, სამსახურებრივ-საშტატო და სამხედრო-საბრძოლო იარაღი. თანამშრომელი ვალდებულია ამ საშუალებების გამოყენების შესახებ წინასწარ გააფრთხილოს პირი და მისცეს საკმარისი დრო, რათა მან შეასრულოს კანონიერი მოთხოვნა — გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც დაყოვნებამ შეიძლება გამოიწვიოს მოქალაქისა და თანამშრომლის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის ხელყოფა, სხვა მძიმე შედეგი, ან თუ შექმნილ სიტუაციაში გაფრთხილების გაკეთება შეუძლებელია. სპეციალური საშუალების სახეობა და ფიზიკური იძულების ინტენსიურობა განისაზღვრება კონკრეტული ვითარების, სამართალდარღვევის ხასიათისა და ინდივიდუალური თავისებურებების გათვალისწინებით — ეს არის პროპორციულობის კანონმდებლობაში ჩადებული ფორმა.
ფიზიკური იძულება და სპეციალური საშუალებები
ფიზიკური იძულება — მათ შორის ორთაბრძოლის სპეციალური ხერხები — გამოიყენება კანონით დადგენილ ფარგლებში და წესით, დანაშაულის ან სხვა სამართალდარღვევის აღსაკვეთად, დამნაშავის ან სამართალდამრღვევის დასაკავებლად, თუ ძალადობის მეთოდების გამოუყენებლობა ვერ უზრუნველყოფს კანონით დაკისრებული მოვალეობების შესრულებას. სპეციალურ საშუალებებს კანონი ცალ-ცალკე ასახელებს და თითოეულს საკუთარი გამოყენების შემთხვევა განსაზღვრავს:
- ხელბორკილი და შებორკვის სხვა საშუალება — დანაშაულის ან საზოგადოებრივად საშიში ქმედების ჩამდენი იმ პირის მიმართ, რომელიც უძალიანდება ან შეიძლება გაუძალიანდეს თანამშრომელს, ცდილობს გაქცევას, ან იმ პირის მიმართ, რომლის მიმართაც სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული იძულებითი ღონისძიებები გამოიყენება;
- რეზინის ხელკეტი — ფინანსთა სამინისტროს თანამშრომელზე თავდასხმის მოსაგერიებლად და დანაშაულის ჩამდენი პირის დაკავებისას, თუ იგი განზრახ არ ემორჩილება კანონიერ მოთხოვნას;
- ტრანსპორტის იძულებით გაჩერების საშუალება — იმ სატრანსპორტო საშუალების გასაჩერებლად, რომლის მძღოლმაც არ შეასრულა მოთხოვნა — მოძრაობის შეწყვეტა;
- სპეციალური საღებავი — მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩამდენი პირის გამოსავლენად;
- სასამსახურო ძაღლი — ოპერატიულ-სამძებრო ღონისძიებების განსახორციელებლად;
- ელექტროშოკური მოწყობილობა — ფინანსთა სამინისტროს თანამშრომელზე თავდასხმის მოსაგერიებლად, დანაშაულებრივი ქმედების აღსაკვეთად, თუ საფრთხის აცილების სხვა, უფრო მსუბუქი საშუალება არ არსებობს.
გამოყენების შემდეგ თანამშრომელს მკაცრი ვალდებულებები აქვს: ფიზიკური იძულების ან სპეციალური საშუალებების შედეგად დაზარალებულ პირს აღმოუჩინოს პირველადი სამედიცინო დახმარება, საჭიროების შემთხვევაში მიმართოს ექიმს, ხოლო დაჭრის ან დაზიანების შესახებ დაუყოვნებლივ აცნობოს უშუალო უფროსს და პროკურორს. აკრძალულია ფიზიკური იძულების ან სპეციალური საშუალებების გამოყენება ორსულობის, მცირეწლოვნობის, ინვალიდობის, ხანდაზმულობის აშკარა ნიშნების მქონე პირთა მიმართ — გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ისინი შეიარაღებულ ან ჯგუფურ თავდასხმას ახდენენ, შეიარაღებულ წინააღმდეგობას უწევენ თანამშრომელს, რაც საფრთხეს უქმნის მოქალაქეთა და თანამშრომელთა სიცოცხლესა და ჯანმრთელობას, თუ სხვაგვარი ხერხებით ასეთი თავდასხმის მოგერიება შეუძლებელია.
ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენება
თანამშრომელს უფლება აქვს შეინახოს, ატაროს და გამოიყენოს სამსახურებრივ-საშტატო და შესაბამისი კანონით ნებადართული სხვა სახის იარაღი; ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებად ითვლება გასროლა ან მისი სხვაგვარად გამოყენება. იარაღის გამოყენება შეიძლება აუცილებელი მოგერიების ან უკიდურესი ღონისძიების სახით: მოქალაქის ან საკუთარი თავის დასაცავად ისეთი საფრთხისგან, რომელიც რეალურ საშიშროებას უქმნის სიცოცხლეს ან ჯანმრთელობას; ცეცხლსასროლი იარაღის წართმევის აღსაკვეთად; განგაშის სიგნალის მისაცემად ან დამხმარე ძალის გამოსაძახებლად; იძულებით გაჩერების მიზნით სატრანსპორტო საშუალების დასაზიანებლად, თუ მძღოლი არ ემორჩილება გაჩერების არაერთგზის მოთხოვნას; ასევე კანონმდებლობით ნებადართულ სხვა შემთხვევებში.
ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებას წინ უნდა უძღოდეს სიტყვიერი გაფრთხილება; აუცილებლობის შემთხვევაში შეიძლება გამაფრთხილებელი გასროლა. გაფრთხილების გარეშე იარაღი გამოიყენება შეიარაღებული, საბრძოლო ტექნიკის, ნებისმიერი სახის სატრანსპორტო ან მექანიკური საშუალებით მოულოდნელი თავდასხმისას; ტრანსპორტის გამოყენებით დაკავებულის გაქცევისას; დამნაშავის დაკავების დროს შეიარაღებული წინააღმდეგობის გაწევისას; დაკავებულის შეზღუდული ხილვადობისას და ტყიან ადგილებში გაქცევისას; ასევე კანონმდებლობით განსაზღვრულ სხვა შემთხვევებში. თანამშრომელი ვალდებულია გამოიყენოს იარაღი მხოლოდ იმ ზღვრამდე, რაც საფრთხის აცილებას ნამდვილად სჭირდება.
რაზე შეიძლება დაისვას სადავო მოქმედების კანონიერება
ფინანსური პოლიციის იძულებითი ქმედების გასაჩივრებისას სწორედ ის მოთხოვნები ხდება კანონიერების საზომი, რაც ზემოთ არის ჩამოთვლილი. სადავო შეიძლება გახდეს გაფრთხილების ვალდებულების დარღვევა — თუ თანამშრომელმა წინასწარ არ გაგაფრთხილათ და საკმარისი დრო არ მოგცათ მოთხოვნის შესასრულებლად, მაშინ როცა დაყოვნება სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას ან სხვა მძიმე შედეგს არ ემუქრებოდა; პროპორციულობის დარღვევა — თუ საშუალების სახეობა ან იძულების ინტენსიურობა არ შეესაბამებოდა კონკრეტულ ვითარებას, დარღვევის ხასიათს და თქვენს ინდივიდუალურ თავისებურებებს; აკრძალვების დარღვევა — თუ ძალა გამოიყენეს ორსულობის, მცირეწლოვნობის, ინვალიდობის ან ხანდაზმულობის აშკარა ნიშნების მიუხედავად, ან ცეცხლსასროლი იარაღი გამოიყენეს იქ, სადაც სხვა პირების დაშავება შეიძლებოდა, ცეცხლსაშიშ ან ფეთქებადსაშიშ ადგილებში.
ასევე სადავოა თანამშრომლის შემდგომი ქცევა: თუ დაზარალებულს პირველადი სამედიცინო დახმარება არ აღმოუჩინა, ექიმს არ მიმართა, ან დაჭრისა და დაზიანების შესახებ უშუალო უფროსს და პროკურორს დროულად არ აცნობა — ეს დამოუკიდებელი დარღვევაა და მისი დადგენა გასაჩივრებისას მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. გასაჩივრების კონკრეტული პროცედურა — ვის, რომელ ვადაში და რომელ ფორმით უნდა მიემართოს — ამ ნორმებით არ არის დადგენილი და ის განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობის ზოგადი წესებით; ამიტომ გასაჩივრებამდე სწორ ადმინისტრაციულ თუ სასამართლო გზას მიმართეთ და მოვლენის დროს არსებული ვითარების დამადასტურებელი მტკიცებულებები შეინახეთ.