ფსიქიკური ჯანმრთელობის სამართლებრივი რეგულირების საფუძვლები
ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფერო საქართველოში სპეციალური კანონით არის რეგულირებული, რომელიც აწოვებს წესებს პაციენტის მიმართ შეზღუდვის გამოყენებას, არანებაყოფლობით სტაციონარულ ფსიქიატრიულ დახმარებას, იძულებით ფსიქიატრიულ მკურნალობას სისხლის სამართლის პროცესში, სასამართლო-ფსიქიატრიულ ექსპერტიზას და სამედიცინო საიდუმლოების დაცვას. ამ წესების არსი ერთია: ფსიქიატრიული დახმარება რაც შეიძლება ნაკლებად შემზღუდველი უნდა იყოს, ყოველი მკაცრი ზომა საფუძვლიანად უნდა იყოს გამართლებული და პაციენტს უნდა ჰქონდეს სასამართლო კონტროლისა და გასაჩივრების რეალური შესაძლებლობა. ქვემოთ განვმარტავთ თითოეულ ინსტიტუტს იმ მუხლების საფუძველზე, რომლებიც ამ სფეროს მართავს.
პაციენტის მიმართ შეზღუდვის გამოყენება
სტაციონარში მყოფი პაციენტის ძალადობის შემცველი ქცევის კონტროლის მიზნით მის მიმართ შესაძლებელია შეზღუდვის გამოყენება. კანონის თანახმად, შეზღუდვა არის უკიდურესი, გამონაკლისი ზომა: ის გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ან გარშემომყოფთა დაზიანების საფრთხე გარდაუვალია და მისი თავიდან აცილება სიტყვიერი დამშვიდებით ან მედიკამენტებით მკურნალობით შეუძლებელია. შეზღუდვა უსაფრთხოების ზომაა და მას თერაპიული მიზანი არ აქვს; დასჯის ან დაშინების მიზნით მისი ნებისმიერი მეთოდის გამოყენება აკრძალულია.
კანონი განასხვავებს შეზღუდვის სამ მეთოდს: მანუალურ შეზღუდვას (შებოჭვა), მექანიკურ შეზღუდვას — იმობილიზაციისთვის შეზღუდვის ინსტრუმენტების გამოყენებას, და იზოლირებას — პაციენტის იძულებით განმარტოებით სპეციალიზებულ ოთახში მოთავსებას. მეთოდის შერჩევისას უპირატესობა ენიჭება ნაკლებად შემზღუდველ მექანიზმს; გათვალისწინებულ უნდა იქნეს პაციენტის მიერ წინასწარ გამოხატული აზრი და არსებული გამოცდილება. გამოყენებული მეთოდი პაციენტისგან მომდინარე საფრთხის პროპორციული უნდა იყოს. რამდენიმე მეთოდის ერთობლივი გამოყენება დასაშვებია მხოლოდ შეზღუდვის ხანგრძლივობის შესამცირებლად ან სერიოზული ზიანის თავიდან ასაცილებლად. შეზღუდვა უნდა გამოყენებულ იქნეს შეძლებისდაგვარად მოკლე პერიოდით და ყველა მეთოდი უნდა შეწყდეს საფრთხის აღმოფხვრისთანავე. შეზღუდვის შესახებ რეგულარულად ეცნობება დაწესებულების ხელმძღვანელს, პაციენტი უზრუნველყოფილი უნდა იყოს მეთვალყურეობითა და მხარდაჭერით. პაციენტს, მის კანონიერ წარმომადგენელს ან ნათესავს უფლება აქვს შეზღუდვის მიზანშეწონილობა სასამართლოში გაასაჩივროს, ხოლო ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტის შეზღუდვისას საჭიროა მკურნალობის სტატუსის გადახედვა. შეზღუდვის წესი და პროცედურები დგინდება ჯანმრთელობის მინისტრის შესაბამისი ბრძანებით დამტკიცებული ინსტრუქციით.
არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება
არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება გაეწევა პირს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა ფსიქიკური აშლილობის გამო მას არ აქვს გაცნობიერებული გადაწყვეტილების მიღების უნარი, დახმარების გაწევა სტაციონარში მოთავსების გარეშე შეუძლებელია და დახმარების დაყოვნება საფრთხეს შეუქმნის პაციენტის ან სხვის სიცოცხლეს ან/და ჯანმრთელობას ან შესაძლებელია პაციენტმა მნიშვნელოვანი მატერიალური ზარალი მიიღოს ან სხვას მიაყენოს. ამ დროს პაციენტის, მისი კანონიერი წარმომადგენლის ან ნათესავის თანხმობა აუცილებელი არ არის. დახმარების საჭიროებას განსაზღვრავს გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ან შესაბამისი სერტიფიკატის მქონე ექიმი, ხოლო სამართალდამცავი ორგანოები ვალდებული არიან მოთხოვნის შემთხვევაში უზრუნველყონ პაციენტის სტაციონარში მოთავსება.
პროცედურა მკაცრად არის დადგენილი. პირის სტაციონარში არანებაყოფლობითი წინასწარი მოთავსება ხდება მორიგე ექიმის გადაწყვეტილებით, და ეს მომენტი ითვლება არანებაყოფლობითი მკურნალობის დასაწყისად. სტაციონარში მოთავსებიდან 48 საათში ექიმ-ფსიქიატრთა კომისიამ უნდა შეისწავლოს პაციენტის მდგომარეობა და გადაწყვიტოს დახმარების მიზანშეწონილობა; გადაწყვეტილება მიიღება ხმათა უმრავლესობით, ხმების გაყოფისას წყვეტს დაწესებულების კლინიკური ხელმძღვანელი, ხოლო განსხვავებული აზრი წერილობით ერთვის გადაწყვეტილებას. თუ კომისია დახმარებას მიზანშეწონილად არ ცნობს, პაციენტი დაუყოვნებლივ უნდა გაეწეროს. თუ კომისია დაასკვნის, რომ კრიტერიუმები არსებობს, დაწესებულების ადმინისტრაცია მოთავსებიდან 48 საათში მიმართავს სასამართლოს შესაბამისი ბრძანების გამოცემის მოთხოვნით; გადაწყვეტილების შესახებ დაუყოვნებლივ ეცნობება პაციენტს, მის წარმომადგენელს ან ნათესავს, უცხო ქვეყნის მოქალაქის შემთხვევაში — დიპლომატიურ წარმომადგენლობას. სასამართლო ვალდებულია მიმართვის მიღებიდან 24 საათის ვადაში განიხილოს საკითხი ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით; პაციენტის მონაწილეობა აუცილებელია, მის ინტერესებს წარმოადგენს კანონიერი წარმომადგენელი ან ნათესავი და ადვოკატი, ხოლო ადვოკატის არარსებობისას ის სახაზინო წესით ინიშნება. სასამართლოს გადაწყვეტილებით არანებაყოფლობითი დახმარება გაეწევა კრიტერიუმების ამოწურვამდე, მაგრამ ეს ვადა 6 თვეს არ უნდა აღემატებოდეს. კომისია ვალდებულია ყოველთვიურად განიხილოს გაგრძელების მიზანშეწონილობა. თუ საჭიროა 6 თვეზე მეტი ვადით გაგრძელება, ადმინისტრაცია 6-თვიანი ვადის ამოწურვამდე 72 საათით ადრე მიმართავს სასამართლოს, რომელიც გადაწყვეტილებას მიმართვიდან 72 საათში იღებს; ასეთი გაგრძელებები შეუზღუდავად არის დასაშვები კრიტერიუმების ამოწურვამდე. კრიტერიუმების ამოწურვისას პაციენტი კომისიის გადაწყვეტილებით გაეწერება, ამის შესახებ დაუყოვნებლივ ეცნობება სასამართლოს, ხოლო შემდგომი მკურნალობა გრძელდება ნებაყოფლობით, პაციენტის თანხმობით, რაც სამედიცინო დოკუმენტაციაში ფიქსირდება და მისი ხელმოწერით დასტურდება.