შშმ პირთა უფლებების კანონი ორგანიზაციის ყოველდღიურ საქმიანობაში
შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ საქართველოს კანონი არა მხოლოდ სახელმწიფო ორგანოებს, არამედ თითოეულ საჯარო და კერძო ორგანიზაციასაც უწესებს ხელმისაწვდომობის სტანდარტებს. კანონის ცალკეული მუხლები აწესრიგებს დამოუკიდებელ ცხოვრებას, შრომასა და დასაქმებას, სამართალწარმოების ხელმისაწვდომობას და ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულებებს. ორგანიზაციისთვის ეს ნიშნავს, რომ შესაბამისობის პაკეტი უნდა აერთიანებდეს ფიზიკურ გარემოს, სერვისებს, ინფორმაციას და პერსონალის მომზადებას — წინააღმდეგ შემთხვევაში რისკი არსებობს როგორც სამართლებრივი პასუხისმგებლობის, ისე რეპუტაციული ზიანის სახით.
კანონის საფუძველი დამოუკიდებელი ცხოვრების პრინციპია: სახელმწიფო ხელს უწყობს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის სრულყოფილ მონაწილეობას საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში, სხვებთან თანასწორად, აგრეთვე სხვადასხვა სახის მხარდამჭერი მომსახურებისა და საზოგადოებრივი სარგებლობის ობიექტების, კომუნიკაციის საშუალებების ხელმისაწვდომობას. კომუნიკაციის გაგება კანონით ფართოა და მოიცავს ენას, აფიშირებულ ტექსტს, ბრაილს, ტაქტილურ კომუნიკაციას, მსხვილ შრიფტს, ხელმისაწვდომ მულტიმედიას, წერით ან აუდიო საშუალებებს, გამარტივებულ ენას, წამკითხველ პირს, კომუნიკაციის გამაძლიერებელ და ალტერნატიულ მეთოდებს, საშუალებებსა და ფორმატებს, ინფორმაციისა და კომუნიკაციის ხელმისაწვდომ ტექნოლოგიებთან ერთად.
დამოუკიდებელი ცხოვრება და ხელმისაწვდომობის სფეროები
კანონი განსაზღვრავს იმ მიმართულებებს, რომლებზეც ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა სავალდებულოა. უფლებამოსილი ორგანოები თავიანთი კომპეტენციის ფარგლებში მუშავობენ და ნერგავენ დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო სერვისებს, სტანდარტებსა და რეგულაციებს, რათა აღიფხვრას პრაქტიკული ბარიერები, წინააღმდეგობები და სტერეოტიპები. ამასთან, კანონი იცავს პიროვნების არჩევნის უფლებას: თავად შეარჩიოს საცხოვრებელი ადგილი, აკრძალულია მისი იძულება, ცხოვრობდეს სპეციალურად გამოყოფილ ადგილას, თუ ეს არ არის განპირობებული კანონმდებლობით გათვალისწინებული აუცილებლობით ან პენიტენციური სისტემის სპეციფიკით. დაცულია პირადი და ოჯახური ცხოვრების ხელშეუხებლობაც — კორესპონდენციაში და სხვაგვარ კომუნიკაციაში თვითნებური ან უკანონო ჩარევა აკრძალულია.
ხელმისაწვდომობის სფეროები, რომლებზეც კანონი ამახვილებს ყურადღებას, მოიცავს:
- პერსონალური ასისტენტის სერვისით სარგებლობას;
- დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო დამხმარე საშუალებებს;
- ინფორმაციით, მხარდაჭერითა და კონსულტაციით სარგებლობას;
- სოციალურ, კულტურულ, სპორტულ, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში თანაბარ მონაწილეობას;
- ფიზიკური გარემოს, შენობა-ნაგებობების, გზის, ტრანსპორტის, ინფორმაციის, საცხოვრებელი სახლის, სამედიცინო დაწესებულების, სამუშაო ადგილის და კომუნიკაციის ტექნოლოგიების ხელმისაწვდომობას;
- საზოგადოებრივი ობიექტებისა და საჯარო დაწესებულებების ხელმისაწვდომობის სტანდარტების დაცვას.
პერსონალურ მონაცემთა დაცვაც ამ პროცესის ნაწილია: დამოუკიდებელი ცხოვრების მიზნებისთვის მონაცემთა დამუშავება ხორციელდება პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ კანონის მოთხოვნების შესაბამისად. თანამშრომლობისას ორგანიზაციამ უნდა იცოდეს, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის მონაცემების გადაცემა სხვა პირზე შესაძლებელია მხოლოდ შესაბამისი სარგებლის მისაღებად და სათანადო სამართლებრივი საფუძვლით.
შრომა და დასაქმება
შრომის სფეროში კანონი სახელმწიფოს ავალდებულებს ხელი შეუწყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმებას ღია ბაზარზე, სხვებთან თანაბარ პირობებში, მათ შორის დროებითი ღონისძიებების გამოყენებით. დაცულია შრომით სახელშეკრულებო და წინასახელშეკრულებო ურთიერთობებში თანაბარი უფლება შრომის სამართლიან და ხელსაყრელ პირობებზე, უსაფრთხო და ჯანსაღ სამუშაო გარემოზე, აგრეთვე იძულებითი შრომისა და დისკრიმინაციისგან დაცვა.
დასაქმების სფეროს პროგრამები გულისხმობს თვითდასაქმების ხელშეწყობას და საკუთარი სამეწარმეო საქმიანობის ორგანიზებას. საჯარო და კერძო სექტორში დასაქმების ხელშეწყობა ხდება სამოქმედო გეგმებით, რომლებიც შეიძლება მოიცავდეს დამსაქმებლისთვის საშეღავათო მექანიზმებს, პირის სპეციალურ მომზადება-გადამზადებას, გარემოს ადაპტირებას და დამსაქმებლის მიერ ინიციირებული პროგრამის ფინანსურ ხელშეწყობას. საჯარო სექტორში ხელშეწყობის მიზნით საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაცია უზრუნველყოფს თავის მიერ ადმინისტრირებული სერვისების ხელმისაწვდომობას. დამსაქმებლისთვის ეს იმას ნიშნავს, რომ სამუშაო ადგილის ადაპტაცია და კადრების მომზადება არა მხოლოდ რისკის შემცირების, არამედ სახელმწიფო მხარდაჭერის ინსტრუმენტებთან თავსებადი პროცესია.
სამართალწარმოების ხელმისაწვდომობა
კანონი სახელმწიფოს ავალდებულებს უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის სამართალწარმოების ხელმისაწვდომობა. ეს გულისხმობს როგორც შესაბამისი პროცედურული მექანიზმების შექმნას, ისე ნებისმიერ გონივრულ მისადაგებას, რათა პირმა სრულფასოვანი მონაწილეობა შეძლოს ყველა ტიპის ადმინისტრაციულ წარმოებაში, სანოტარო მოქმედებაში, აგრეთვე გამოძიების, სასამართლო განხილვის, დავის ალტერნატიული გადაწყვეტის ან აღსრულების პროცესში.
სახელმწიფო მხარს უჭერს სამართალდამცავი ორგანოებისა და იურიდიული დახმარების სამსახურის ტერიტორიული სამსახურებისა და დანაყოფების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას — როგორც ინფრასტრუქტურის, ისე მომსახურების ხელმისაწვდომობის გაგებით. პრაქტიკული მნიშვნელობა ამას ის აქვს, რომ საქმიან პარტნიორსა თუ მომხმარებელს, რომელსაც განსაკუთრებული საჭიროებები აქვს, უნდა შეეძლოს თქვენთან ურთიერთობის ყველა იურიდიულად მნიშვნელოვანი ეტაპის გავლა ბარიერის გარეშე.
ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულებები და სამოქმედო გეგმა
კანონი ადმინისტრაციულ ორგანოს ავალდებულებს უზრუნველყოს არსებული და მშენებარე შენობა-ნაგებობებისა და სხვა სახის ინფრასტრუქტურის უნივერსალური დიზაინის დანერგვა ან მის სტანდარტებთან ადაპტირება, რათა თავისი მმართველობის სფეროში მოქმედი ყველა დაწესებულება სრულად იყოს მისაწვდომი. ამავე დროს, უნდა უზრუნველყოფილიყოს სისტემაში არსებული ყველა შესაბამისი სერვისის სრული ხელმისაწვდომობა, საჭიროებებზე მორგებული, ადაპტირებული პროგრამებისა და მასალების შეთავაზების ჩათვლით — აუდიოწიგნები, ბრაილის შრიფტით დაბეჭდილი წიგნები, სურდოთარგმანი და სუბტიტრები.
ამ ვალდებულებების შესასრულებლად ადმინისტრაციული ორგანო შეიმუშავებს და ამტკიცებს ადაპტაციისა და უნივერსალური დიზაინის უზრუნველყოფის სამოქმედო გეგმას, განსახორციელებელი ღონისძიებებისა და შესაბამისი ვადების მითითებით, და ზედამხედველობას უწევს მის შესრულებას. დამატებითი ვალდებულებებია: ხელი შეუწყოს მთავრობის მიერ დამტკიცებული ერთიანი სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შესრულებას, უზრუნველყოს შესაბამისი კადრების მუდმივი გადამზადება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან ურთიერთობისთვის საჭირო უნარების განვითარების მიზნით, და მონაწილეობა მიიღოს ნორმატიული აქტების, სტრატეგიებისა და ინსტრუქციების შემუშავებაში. ანალოგიური მიდგომა სასარგებლოა კერძო ორგანიზაციისთვისაც: საკუთარი ადაპტაციის გეგმა, განსაზღვრული ვადებით და პასუხისმგებელი პირებით, არის ყველაზე ეფექტური დაცვა როგორც სამართლებრივი, ისე რეპუტაციული რისკებისგან.
ხშირად დასმული კითხვები
რას მოიცავს ხელმისაწვდომობა კანონის გაგებით?
ფიზიკური გარემოს, შენობების, გზის, ტრანსპორტის, ინფორმაციის, საცხოვრებლის, სამედიცინო დაწესებულების, სამუშაო ადგილისა და კომუნიკაციის ტექნოლოგიების სხვებთან თანაბარ ხელმისაწვდომობას, აგრეთვე მხარდამჭერ სერვისებს — პერსონალური ასისტენტის სერვისსა და დამხმარე საშუალებებს.
როგორ უნდა მოექმედოს ორგანიზაციას თანამშრომლის განსაკუთრებული საჭიროებების შემთხვევაში?
შრომით ურთიერთობებში უზრუნველყოფილია თანაბარი უფლება სამართლიან და ხელსაყრელ პირობებზე და უსაფრთხო გარემოზე. სამუშაო ადგილის ადაპტაცია და პირის მომზადება-გადამზადება სახელმწიფო სამოქმედო გეგმების მხარდაჭერის სფეროა, ხოლო დისკრიმინაცია აკრძალულია.
რა ფორმატებით ხდება ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა?
კომუნიკაცია მოიცავს ბრაილს, ტაქტილურ კომუნიკაციას, მსხვილ შრიფტს, ხელმისაწვდომ მულტიმედიას, წერით ან აუდიო საშუალებებს, გამარტივებულ ენას, წამკითხველ პირს, სურდოთარგმანს, სუბტიტრებს და ალტერნატიულ ფორმატებს.
რა არის ადაპტაციის სამოქმედო გეგმა და ვის ევალება?
ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულებაა შეიმუშავოს და დაამტკიცოს უნივერსალური დიზაინის უზრუნველყოფის გეგმა ღონისძიებებისა და ვადების მითითებით და ზედამხედველობდეს მის შესრულებას. მსგავსი გეგმა საუკეთესო პრაქტიკაა კერძო ორგანიზაციისთვისაც.
როგორ არის დაცული სამართალწარმოებაში მონაწილეობის შესაძლებლობა?
სახელმწიფო უზრუნველყოფს პროცედურულ მექანიზმებსა და გონივრულ მისადაგებას ადმინისტრაციულ წარმოებაში, სანოტარო მოქმედებაში, გამოძიებაში, სასამართლო განხილვასა და აღსრულებაში სრულფასოვანი მონაწილეობისთვის.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე შეგიძლიათ იპოვოთ ჯანმრთელობისა და სოციალური სამართლის, აგრეთვე ადმინისტრაციული სამართლის იურისტები, რომლებიც დაგეხმარებით ხელმისაწვდომობის შესაბამისობის პაკეტის შედგენაში: გარემოს აუდიტის დაგეგმვიდან ადაპტაციის გეგმის დაწერამდე, პერსონალის მომზადების პროგრამით და სერვისების ადაპტირებული ფორმატების ჩამონათვალით. შეარჩიეთ სპეციალისტი და მიიღეთ კანონზე დაფუძნებული, პრაქტიკული გეგმა.