პაციენტის უფლებების ქართული კატალოგი ერთი კანონითაა კოდიფიცირებული — „პაციენტის უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონით, რომლის მიზანიც მოქალაქის უფლებების დაცვა ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში და მისი პატივისა და ღირსების ხელშეუხებლობის უზრუნველყოფაა (მუხლი 1). ამ გვერდზე თავმოყრილია ამ კატალოგის ხუთი სვეტი: დისკრიმინაციის აკრძალვა, ინფორმირებული თანხმობა, ინფორმაციის მიღების უფლება, კონფიდენციალურობა და სასამართლო დაცვა — იმ მუხლებით, რომლებიც თითოეულ მათგანს ატარებს. პრაქტიკაში სწორედ ეს ხუთეული წყვეტს, თუ რამდენად დაცულია ადამიანი სამედიცინო ჩარევის წინაშე: თანხმობის გარეშე გაწეული მომსახურება, გაუგებარი ინფორმაცია, გაჟონილი საიდუმლო ან დისკრიმინაციული მიმართვა თითოეული ცალკე, სამართლებრივად დასაცავი დარღვევაა.
დისკრიმინაციის აკრძალვა და ინფორმირებულობა
მუხლი 6 კრძალავს პაციენტის დისკრიმინაციას რასის, კანის ფერის, ენის, სქესის, გენეტიკური მემკვიდრეობის, რწმენისა და აღმსარებლობის, პოლიტიკური და სხვა შეხედულებების, ეროვნული, ეთნიკური და სოციალური კუთვნილების, წარმოშობის, ქონებრივი და წოდებრივი მდგომარეობის, საცხოვრებელი ადგილის, დაავადების, სექსუალური ორიენტაციის ან პირადული უარყოფითი განწყობის გამო; ამა თუ იმ დაავადებასთან დაკავშირებით უფლებების შეზღუდვის პირობებს კი საქართველოს კანონმდებლობა განსაზღვრავს. ინფორმირებულობის სვეტი მუხლი 16-ია: თითოეულ მოქალაქეს უფლება აქვს მიიღოს სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაცია იმ ფაქტორების შესახებ, რომლებიც ხელს უწყობს მისი ჯანმრთელობის შენარჩუნებას ან უარყოფითად მოქმედებს მასზე; სახელმწიფო კი ვალდებულია მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით ან ინდივიდუალურად, მოთხოვნისამებრ, ეს ინფორმაცია მიაწოდოს.
ინფორმირებული თანხმობა — მომსახურების აუცილებელი პირობა
მუხლი 22 წესს აწესრიგებს: სამედიცინო მომსახურების გაწევის აუცილებელი პირობაა პაციენტის — ხოლო მისი მცირეწლოვანების ან გაცნობიერებული გადაწყვეტილების მიღების შეუძლებლობის შემთხვევაში ნათესავის ან კანონიერი წარმომადგენლის — ინფორმირებული თანხმობა, და ეს თანხმობა წინ უძღვის მომსახურებას. წერილობითი თანხმობა აუცილებელია განსაკუთრებით მძიმე ჩარევებისთვის: ნებისმიერი ქირურგიული ოპერაციის (მცირე მანიპულაციების გარდა), აბორტის, ქირურგიული კონტრაცეფციის — სტერილიზაციის, მაგისტრალური სისხლძარღვების კათეტერიზაციის, ჰემოდიალიზისა და პერიტონეული დიალიზის, ექსტრაკორპორული განაყოფიერების, ადამიანის ორგანოს გადანერგვისა და ქსოვილის ან უჯრედის გამოყენების, გენეტიკური ტესტირების, გენური თერაპიის, სხივური თერაპიის, ავთვისებიანი სიმსივნეების ქიმიოთერაპიის, სისხლის ან მისი კომპონენტის ტრანსფუზიის და ყველა სხვა შემთხვევისთვის, თუ გამწევი საჭიროდ თვლის წერილობით თანხმობას. მცირეწლოვანის ან გადაწყვეტილების მიღების უნარის არმქონე პაციენტისთვის წერილობითი თანხმობა ყოველთვის აუცილებელია. წერილობითი თანხმობის ეს ნუსხა პაციენტის ავტონომიის პრაქტიკული ჩეკ-ლისტია: თითოეული პუნქტი მიუთითებს იმ წერტილზე, სადაც მედიცინა პაციენტის დოკუმენტირებული ნების გარეშე ვერ გაგრძელდება.
კონფიდენციალურობა და სასამართლო დაცვა
მუხლი 27 კონფიდენციალურობის ვალდებულებას დროით შეუზღუდავს: მომსახურების გამწევი ვალდებულია პაციენტის შესახებ მის ხელთ არსებული ინფორმაციის კონფიდენციალობა დაიცვას როგორც პაციენტის სიცოცხლეში, ისე მისი სიკვდილის შემდეგ. ხოლო როცა უფლება დარღვეულია, ამოქმედდება მუხლი 10: პაციენტს ან მის კანონიერ წარმომადგენელს უფლება აქვს სასამართლოს მიმართოს და მოითხოვოს ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანის კომპენსაცია — უფლებების დარღვევით, მცდარი სამედიცინო ქმედებით, დაწესებულების ფუნქციონირების სხვა ხარვეზებით ან სახელმწიფოს მიერ არასწორად განხორციელებული ზედამხედველობითა და რეგულირებით გამოწვეული; ასევე სამედიცინო პერსონალის საქმიანობის ლიცენზიის შეჩერება ან გაუქმება და სახელმწიფო სამედიცინო და სანიტარული სტანდარტების შეცვლა. სწორედ ეს სამი სახის მოთხოვნა აქცევს დარღვეულ უფლებას სასამართლოში დაცვადი ინტერესად — და ამ მოთხოვნების დეტალური გაანგარიშება ზიანის სახისა და მტკიცებულებების მიხედვით სწორედ ის სამართლებრივი ნაბიჯია, რომელსაც ამ გვერდის შემდეგი ნაწილი ეძღვნება.
როდის არის საჭირო წერილობითი ინფორმირებული თანხმობა?
ქირურგიული ოპერაციის, აბორტის, სტერილიზაციის, კათეტერიზაციის, დიალიზის, ექსტრაკორპორული განაყოფიერების, ორგანოს გადანერგვის, გენეტიკური ტესტირების, გენური და სხივური თერაპიის, ქიმიოთერაპიის, ტრანსფუზიისას და სხვა შემთხვევებში, თუ გამწევი ასე თვლის (მუხლი 22).
ვინ იღებს თანხმობას, თუ პაციენტი თავად ვერ ნებისმიერობს?
მისი ნათესავი ან კანონიერი წარმომადგენელი — და ამასთან მცირეწლოვნის ან გადაწყვეტილების მიღების უნარის არმქონე პაციენტისთვის თანხმობა წერილობითი ფორმისაა.
რამდენ ხნის განმავლობაში ვრცელდება კონფიდენციალურობის მოთხოვნა?
როგორც პაციენტის სიცოცხლეში, ისე მისი სიკვდილის შემდეგ (მუხლი 27).
რას შეიძლება მოითხოვოს პაციენტმა სასამართლოში?
ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანის კომპენსაციას, ასევე პერსონალის ლიცენზიის შეჩერება-გაუქმებას და სტანდარტების შეცვლას (მუხლი 10).
სხვა სასამართლოებრივი საშუალებები
კომპენსაცია არ არის ერთადერთი სასამართლოებრივი საშუალება: კანონით პაციენტს ან მის კანონიერ წარმომადგენელს სასამართლოს მიმართვისას უფლება აქვს ითხოვოს აგრეთვე სამედიცინო პერსონალის საქმიანობის ლიცენზიის შეჩერება ან გაუქმება და სახელმწიფო სამედიცინო და სანიტარიული სტანდარტების შეცვლა. ეს საშუალებები სპეციალისტის შემდგომ საქმიანობასაც ახდენს გავლენას და სისტემურ პრობლემაზე რეაგირების ინსტრუმენტია.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი პაციენტის უფლებების დარღვევის შემთხვევებს იწყებს სწორი სამართლებრივი კვალიფიკაციიდან: ვადგენთ, რომელი მუხლია დარღვეული, ვაფასებთ ზიანის მტკიცებულებებს და ვამზადებთ მოთხოვნას კომპენსაციის, ლიცენზიის საკითხის ან სტანდარტების შეცვლის თაობაზე. მიმართეთ Legal.ge-ს — თქვენი უფლებები კანონით დაცულია და ჩვენ ამ დაცვას ამოქმედებთ. კონსულტაციაზე წინასწარ სასარგებლოა მომსახურების დოკუმენტაციის, თანხმობის ფორმებისა და კომუნიკაციის ჩანაწერების მომზადება: სწორედ ეს მასალა ქმნის იმ სამხილს, რომელზედაც სასამართლო მოთხოვნა აიგება.