მომღერლის, მუსიკოსის, მსახიობისა თუ სხვა შემსრულებლის შემოქმედებითი შრომა საავტორო უფლების კანონის მიერ ცალკე დაცვის ობიექტია: საავტორო უფლებათა მომიჯნავე უფლებების თავი შესრულებელს პირად და ქონებრივ გარანტიებს აძლევს. ამ გვერდზე ვხსნით, ვინ არის მომიჯნავე უფლებების სუბიექტი, რა უფლებები აქვს შემსრულებელს თავის შესრულებაზე, როგორ გადაეცემა ეს უფლებები ხელშეკრულებით და რა ვადა აქვს მათ — იმ ნორმების საფუძველზე, რომლებიც ქართულ კანონმდებლობაში აწესრიგებს ამ სფეროს.
მომიჯნავე უფლებების არსი
მუხლი 45-ის თანახმად, ამ თავით გათვალისწინებული საავტორო უფლებათა მომიჯნავე უფლებების დაცვა არ აბრკოლებს საავტორო უფლებათა დაცვას, ხოლო მომიჯნავე უფლებები ხორციელდება საავტორო უფლებათა პატივისცემის გზით — ამ თავის არც ერთი დებულება არ განიმარტება, როგორც საავტორო უფლებათა დაცვის შელახვა. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ სიმღერის შესრულებაზე დაცვა არსებობს შესრულებლისთვის დამოუკიდებლად იმისგან, აქვს თუ არა თავად ნაწარმოებს ავტორი, და ამ ორ დაცვას შორის კონკურენცია არ იქმნება: შემსრულებლის უფლება იცავს შესრულებას, ავტორის უფლება — ნაწარმოებს.
სუბიექტები და ფორმალობების აუცილებლობა
მუხლი 46 განსაზღვრავს მომიჯნავე უფლებათა სუბიექტებს: შემსრულებლები, ფონოგრამის ან ვიდეოგრამის დამამზადებლები და მაუწყებლობის ორგანიზაციები. ფონოგრამის ან ვიდეოგრამის დამამზადებლები და მაუწყებლობის ორგანიზაციები ამ უფლებებს ახორციელებენ ნაწარმოების ავტორსა და შემსრულებელთან დადებული ხელშეკრულებით მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში, ხოლო შემსრულებელი — შესრულებული ნაწარმოების ავტორის უფლებათა დაცვის პირობით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფორმალობათა წესი: მომიჯნავე უფლებათა წარმოშობისა და განხორციელებისთვის აუცილებელი არ არის რაიმე ფორმალობის დაცვა — უფლება თავად შესრულების ფაქტიდან აღმოცენდება. თავისი უფლების განცხადებისთვის ფონოგრამის დამამზადებელს ან შემსრულებელს შეუძლია გამოიყენოს მომიჯნავე უფლების დაცვის ნიშანი, რომელიც დაისმება ფონოგრამის ყოველ ეგზემპლარზე ან ფუტლარზე და შედგება სამი ელემენტისგან: წრეწირში ჩასმული ლათინური ასოსგან, უფლების მფლობელის სახელისგან და ფონოგრამის პირველი გამოცემის წლისგან.
შემსრულებლის პირადი და ქონებრივი უფლებები
მუხლი 47 შემსრულებელს თავის შესრულებაზე ანიჭებს პირად და ქონებრივ უფლებებს: სახელის უფლებას; უფლებას, დაიცვას შესრულება ყოველგვარი დამახინჯებისგან ან სხვაგვარი ხელყოფისგან, რომელმაც შეიძლება შელახოს მისი პატივი, ღირსება ან საქმიანი რეპუტაცია; და უფლებას, გამოიყენოს შესრულება ნებისმიერი ფორმით, ყოველი ასეთი გამოყენებისთვის ჰონორარის მიღების უფლების ჩათვლით. გამოყენების განსაკუთრებული უფლება კი ნიშნავს უფლებას, ნება დართოს ან აკრძალოს: ადრე არაჩაწერილი შესრულების ჩაწერა; ფონოგრამაზე ჩაწერილი შესრულების პირდაპირი ან არაპირდაპირი რეპროდუცირება; შესრულების გადაცემა ეთერში ან კაბელით; ჩანაწერის გადაცემა ეთერში ან კაბელით, თუ ჩაწერა არ მომხდარა მოგების მიღების მიზნით; ჩანაწერის ორიგინალის ან ასლების გაქირავება; მათი გავრცელება გაყიდვის გზით; და გადაცემა სადენით ან უსადენო კავშირგაბმულობით, რომ ის ხელმისაწვდომი იყოს პირისთვის მის მიერ არჩეულ დროს და ადგილიდან — ეს უკანასკნელი ზუსტად სტრიმინგის რეჟიმია.
უფლებათა გადაცემა და ამოწურვა
ნებართვა გაიცემა შემსრულებლის მიერ, ხოლო შემსრულებელთა კოლექტივის შესრულებაზე — კოლექტივის ხელმძღვანელის მიერ, მოსარგებლესთან დადებული წერილობითი ხელშეკრულების საფუძველზე. შემსრულებელსა და მაუწყებლობის ორგანიზაციას შორის ეთერში ან კაბელით გადაცემის ხელშეკრულება იწვევს ჩაწერის, შემდგომი გადაცემისა და რეპროდუცირების უფლების გადაცემას მხოლოდ მაშინ, თუ ეს პირდაპირ არის გათვალისწინებული. აუდიოვიზუალური ნაწარმოების დამამზადებელთან შექმნის ხელშეკრულება გადასცემს უფლებებს ფილმის გამოყენებით შემოფარგლებით და, თუ სხვა რამ დათქმული არ არის, არ შეიცავს ხმისა და გამოსახულების ცალ-ცალკე გამოყენებას. საქართველოში ასლების პირველი გაყიდვით ამოიწურება შემსრულებლის უფლება შემდგომ გავრცელებაზე, ხოლო სამსახურებრივი მოვალეობის ან დამსაქმებლის დავალებით შესრულებულ შესრულებაზე სახელის უფლება შემსრულებელს რჩება, გამოყენების განსაკუთრებული უფლება კი — დამსაქმებელს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
დაცვის ვადები
მუხლი 57 ადგენს ვადებს: შემსრულებლის უფლება მოქმედებს პირველი შესრულებიდან 50 წლის განმავლობაში; თუ ამ ვადაში შესრულება გამოცემის ან საჯარო გადაცემის გზით საზოგადოებისთვის მართლზომიერად ხელმისაწვდომი გახდა, უფლება მოქმედებს ამ ფაქტიდან 50 წლის განმავლობაში, ხოლო ფონოგრამის სახით ჩაწერილი შესრულების შემთხვევაში — 70 წლის განმავლობაში. ფონოგრამის ან ვიდეოგრამის დამამზადებლის უფლება მოქმედებს პირველი ჩაწერიდან 50 წლის, ხელმისაწვდომობის შემთხვევაში — 70 წლის განმავლობაში; მაუწყებლობის ორგანიზაციის უფლება — პირველი გადაცემიდან 50 წლის განმავლობაში; მონაცემთა ბაზის დამამზადებლის უფლება კი — 15 წლის განმავლობაში. თუ ფონოგრამის დამამზადებელი მართლზომიერი გამოცემიდან 50 წლის შემდეგ ასლებს გასაყიდად არ გამოიტანს, შემსრულებელს შეუძლია შეწყვიტოს ხელშეკრულება. სახელისა და რეპუტაციის პატივისცემის უფლება დაცულია უვადოდ და მემკვიდრეობით არ გადადის. ვადების ათვლა იწყება იმ წელიწადის შემდგომი წლის პირველი იანვრიდან, როდესაც დადგა შესაბამისი იურიდიული ფაქტი, ხოლო ვადების მოქმედების დროს უფლებები გადადის მემკვიდრეებზე.
ვინ არის მომიჯნავე უფლებების სუბიექტი?
მუხლი 46-ის მიხედვით — შემსრულებლები, ფონოგრამის ან ვიდეოგრამის დამამზადებლები და მაუწყებლობის ორგანიზაციები.
საჭიროა თუ არა რეგისტრაცია შესრულების დასაცავად?
არა — მომიჯნავე უფლებათა წარმოშობისთვის ფორმალობათა დაცვა აუცილებელი არ არის; განცხადებისთვის შესაძლებელია დაცვის ნიშნის გამოყენება.
რამდენ ხანს მოქმედებს შემსრულებლის უფლება?
პირველი შესრულებიდან 50 წლის განმავლობაში, ფონოგრამის სახით ჩაწერილი და საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი გამხდარი შესრულების შემთხვევაში — 70 წლის განმავლობაში; სახელისა და რეპუტაციის უფლება უვადოა.
რა რჩება შემსრულებელს ფილმზე მუშაობისას?
აუდიოვიზუალური ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულება გადასცემს გამოყენების უფლებებს ფილმის ფარგლებში, თუმცა ცალ-ცალკე ხმისა და გამოსახულების გამოყენების უფლებას, თუ სხვა რამ არ არის დათქმული, არ მოიცავს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი იცავს შემსრულებელთა ინტერესებს ჩაწერის, ეთერში გადაცემის, სტრიმინგისა და ჰონორარების ყოველ ეტაპზე. შევამოწმებთ არსებულ ხელშეკრულებებს, შევაფასებთ, რა უფლებები გადაეცემა და რა რჩება თქვენთან, დავიცავთ შესრულება დაუშვებელი გამოყენებისგან და მოვამზადებთ მოთხოვნას დარღვევის შემთხვევაში. დაგვიკავშირდით — გითხრათ, რომელი უფლებები აქვთ თქვენს შესრულებაზე და როგორ აიძულოთ მოსარგებლე მათი პატივისცენა.