მომღერლის, მუსიკოსის, მსახიობისა თუ სხვა შემსრულებლის შემოქმედებითი შრომა საავტორო უფლების კანონის მიერ ცალკე დაცვის ობიექტია: საავტორო უფლებათა მომიჯნავე უფლებების თავი შესრულებელს პირად და ქონებრივ გარანტიებს აძლევს. ამ გვერდზე ვხსნით, ვინ არის მომიჯნავე უფლებების სუბიექტი, რა უფლებები აქვს შემსრულებელს თავის შესრულებაზე, როგორ გადაეცემა ეს უფლებები ხელშეკრულებით და რა ვადა აქვს მათ — იმ ნორმების საფუძველზე, რომლებიც ქართულ კანონმდებლობაში აწესრიგებს ამ სფეროს.
მომიჯნავე უფლებების არსი
მუხლი 45-ის თანახმად, ამ თავით გათვალისწინებული საავტორო უფლებათა მომიჯნავე უფლებების დაცვა არ აბრკოლებს საავტორო უფლებათა დაცვას, ხოლო მომიჯნავე უფლებები ხორციელდება საავტორო უფლებათა პატივისცემის გზით — ამ თავის არც ერთი დებულება არ განიმარტება, როგორც საავტორო უფლებათა დაცვის შელახვა. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ სიმღერის შესრულებაზე დაცვა არსებობს შესრულებლისთვის დამოუკიდებლად იმისგან, აქვს თუ არა თავად ნაწარმოებს ავტორი, და ამ ორ დაცვას შორის კონკურენცია არ იქმნება: შემსრულებლის უფლება იცავს შესრულებას, ავტორის უფლება — ნაწარმოებს.
სუბიექტები და ფორმალობების აუცილებლობა
მუხლი 46 განსაზღვრავს მომიჯნავე უფლებათა სუბიექტებს: შემსრულებლები, ფონოგრამის ან ვიდეოგრამის დამამზადებლები და მაუწყებლობის ორგანიზაციები. ფონოგრამის ან ვიდეოგრამის დამამზადებლები და მაუწყებლობის ორგანიზაციები ამ უფლებებს ახორციელებენ ნაწარმოების ავტორსა და შემსრულებელთან დადებული ხელშეკრულებით მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში, ხოლო შემსრულებელი — შესრულებული ნაწარმოების ავტორის უფლებათა დაცვის პირობით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფორმალობათა წესი: მომიჯნავე უფლებათა წარმოშობისა და განხორციელებისთვის აუცილებელი არ არის რაიმე ფორმალობის დაცვა — უფლება თავად შესრულების ფაქტიდან აღმოცენდება. თავისი უფლების განცხადებისთვის ფონოგრამის დამამზადებელს ან შემსრულებელს შეუძლია გამოიყენოს მომიჯნავე უფლების დაცვის ნიშანი, რომელიც დაისმება ფონოგრამის ყოველ ეგზემპლარზე ან ფუტლარზე და შედგება სამი ელემენტისგან: წრეწირში ჩასმული ლათინური ასოსგან, უფლების მფლობელის სახელისგან და ფონოგრამის პირველი გამოცემის წლისგან.
შემსრულებლის პირადი და ქონებრივი უფლებები
მუხლი 47 შემსრულებელს თავის შესრულებაზე ანიჭებს პირად და ქონებრივ უფლებებს: სახელის უფლებას; უფლებას, დაიცვას შესრულება ყოველგვარი დამახინჯებისგან ან სხვაგვარი ხელყოფისგან, რომელმაც შეიძლება შელახოს მისი პატივი, ღირსება ან საქმიანი რეპუტაცია; და უფლებას, გამოიყენოს შესრულება ნებისმიერი ფორმით, ყოველი ასეთი გამოყენებისთვის ჰონორარის მიღების უფლების ჩათვლით. გამოყენების განსაკუთრებული უფლება კი ნიშნავს უფლებას, ნება დართოს ან აკრძალოს: ადრე არაჩაწერილი შესრულების ჩაწერა; ფონოგრამაზე ჩაწერილი შესრულების პირდაპირი ან არაპირდაპირი რეპროდუცირება; შესრულების გადაცემა ეთერში ან კაბელით; ჩანაწერის გადაცემა ეთერში ან კაბელით, თუ ჩაწერა არ მომხდარა მოგების მიღების მიზნით; ჩანაწერის ორიგინალის ან ასლების გაქირავება; მათი გავრცელება გაყიდვის გზით; და გადაცემა სადენით ან უსადენო კავშირგაბმულობით, რომ ის ხელმისაწვდომი იყოს პირისთვის მის მიერ არჩეულ დროს და ადგილიდან — ეს უკანასკნელი ზუსტად სტრიმინგის რეჟიმია.