სახელმწიფო ქონების სარგებლობაში გადაცემა — საერთო წესი
სახელმწიფო ქონება ყოველთვის არ ყიდდება: მისი დიდი ნაწილი სარგებლობაში გადაიცემა სახელმწიფო ორგანოებზე, ავტონომიური რესპუბლიკების ორგანოებზე, მუნიციპალიტეტებზე, საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებზე, ასევე ფიზიკურ და კერძო სამართლის იურიდიულ პირებზე. სარგებლობაში გადაცემის წესები, საფასური და პირობების შეუსრულებლობის შედეგები ცალკე ნორმებითაა დარეგულირებული, და სწორედ ეს ნორმები განსაზღვრავს იმ მოქალაქეებისა და ბიზნესის ყოველდღიურ პრაქტიკას, ვისაც სახელმწიფო ქონება აქვს გამოყენებული.
სახელმწიფო ორგანოს ან საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს უფლება აქვს, სახელმწიფოს სახელით მიიღოს და ბალანსზე აიყვანოს ფიზიკური პირის ან კერძო სამართლის იურიდიული პირის მიერ გადაცემული ქონება ან/და მიიღოს შესრულებული სამუშაო. ეს ნორმა სახელმწიფო სექტორს ქონების მიღების ლეგიტიმურ არხს აძლევს და ამავდროულად გადამცემ პირს გარკვეულ სამართლებრივ საფუძველს უქმნის.
სახელმწიფო ორგანოებისა და მუნიციპალიტეტებისთვის პირველადი გადაცემა
სახელმწიფო ორგანო, აფხაზეთის ან აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ორგანო და მუნიციპალიტეტი ქონების მმართველს მიმართავს განცხადებით სახელმწიფო ქონების სარგებლობაში პირველადი გადაცემის შესახებ. ქონების მმართველი ამ განცხადებით მიმართვიდან 2 კვირის ვადაში, დადგენილი წესით, იღებს გადაწყვეტილებას თანხმობის გაცემის თაობაზე ან სახელმწიფო ქონების გადაცემაზე მოტივირებულ უარს აცხადებს.
მმართველის თანხმობა კანონმდებლობით გათვალისწინებულ შემთხვევაში სახელმწიფო ქონების შესაბამის ორგანოზე სარგებლობაში გადაცემის სათანადო მარეგისტრირებელ ორგანოში რეგისტრაციის საფუძველია. უარის განცხადების შემთხვევაში გადაცემის საკითხი განიხილება საქართველოს მთავრობის დადგენილებით განსაზღვრული წესით. ასე კანონი აწესრიგებს როგორც სწრაფ დადებით გადაწყვეტილებას, ისე დავის განხილვის ალტერნატიულ გზას.
ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირებისთვის გადაცემა
ფიზიკურ პირს ან კერძო სამართლის იურიდიულ პირს სახელმწიფო ქონებას სასყიდლით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული სარგებლობის ფორმებით, აუქციონის საფუძველზე, ქონების მმართველის თანხმობით, გადასცემს ის სახელმწიფო ორგანო, ავტონომიური რესპუბლიკის ორგანო, მუნიციპალიტეტი ან საჯარო სამართლის იურიდიული პირი, რომელსაც ეს ქონება სარგებლობაში აქვს ან ბალანსზე ერიცხება. თუ ქონება სარგებლობაში გადაცემული არ არის, მას ფიზიკურ ან კერძო სამართლის იურიდიულ პირზე გადასცემს ქონების მმართველი დადგენილი წესით.
სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის ფიზიკურ და კერძო სამართლის იურიდიულ პირებზე სარგებლობაში გადაცემა შესაძლებელია არაუმეტეს 49 წლის ვადით, გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევისა. სახელმწიფო ტყის მიწები სასოფლო-სამეურნეო და არასასოფლო-სამეურნეო მიზნით სარგებლობის უფლებით გაიცემა ტყის მართვის შესაბამისი ორგანოების მიერ, კანონმდებლობის შესაბამისად. საფასურით მიმღები პირი ვალდებულია ქონებით სარგებლობის განმავლობაში, გამცემისთვის დაბრუნებამდე, გადაიხადოს სახელმწიფო ქონების სარგებლობის საფასური და უზრუნველყოს ქონების მოვლა-პატრონობა.
ცალკე რეგულირდება არამართლზომიერი სარგებლობის შემთხვევა: მოსარგებლეს, რომელსაც არ აქვს მართლზომიერი სარგებლობის დამადასტურებელი დოკუმენტი და ქონებას სამეწარმეო — კომერციული — მიზნით იყენებს, ქონების მმართველის წერილობითი მოთხოვნის თანახმად, ვალდებულია სახელმწიფო ბიუჯეტში გადაიხადოს სარგებლობაში გადაცემის საფასური საბაზრო ღირებულების შესაბამისად, საექსპერტო ან აუდიტორული დასკვნის საფუძველზე, საჯარო რეესტრში სახელმწიფოს საკუთრების რეგისტრაციის მომენტიდან სარგებლობის მთელი პერიოდისთვის. სარგებლობაში გადაცემის საფასურის განსაზღვრის წესს კი ამტკიცებს საქართველოს მთავრობა.
პირგასამტეხლოს პატიება და სანქციებისაგან გათავისუფლება
კანონი ითვალისწინებს ისტორიული ვალდებულებების მოწყვეტის მექანიზმებს. სახელმწიფო ქონების შემძენს, მართვის უფლებით ან სარგებლობის უფლებით მიმღებ პირს ეპატიება ინფორმაციის ქონების მმართველისთვის წარდგენის ვალდებულების შეუსრულებლობისათვის 2014 წლის 1 იანვრამდე დაკისრებული ან დასაკისრებელი გადასახდელი პირგასამტეხლო. უზუფრუქტის უფლებით მიმღებ პირს კი ეპატიება ამავე ტიპის ვალდებულების შეუსრულებლობისთვის 2016 წლის 1 იანვრამდე დაკისრებული ან დასაკისრებელი გადაუხდელი პირგასამტეხლო.
სახელმწიფო ქონების მყიდველებთან მიმართებაში, რომლებმაც არა უგვიანეს 2010 წლის 1 ივლისისა მიმართეს სამინისტროს ოქმით ან ხელშეკრულებით ნაკისრი სხვა ვალდებულებების შეუსრულებლობისათვის დაკისრებული სანქციებისაგან გათავისუფლების ან ვალდებულებების შეცვლის შესახებ, სამინისტრო უფლებამოსილია, საინვესტიციო გარემოს ხელშეწყობის მიზნით, საჯარო და კერძო ინტერესების დაცვის პრინციპებზე დაყრდნობით, დასაბუთებული აუცილებლობის შემთხვევაში, მთავრობის თანხმობით, მიიღოს გადაწყვეტილება ხელშეკრულების პირობების შეცვლის ან სანქციისგან გათავისუფლების თაობაზე. საქართველოს პრეზიდენტის მიერ დადგენილი საპრივატიზებო პირობების შეცვლის გადაწყვეტილებას კი თვით პრეზიდენტი იღებს მთავრობის წინადადებით.
უფრო ზოგადი მექანიზმიც არსებობს: იმ სახელშეკრულებო ურთიერთობებში, რომლებშიც მხარე არის ქონების სააგენტო ან/და სამინისტრო, ხელშეკრულების მხარეს უფლება აქვს დასაბუთებული თხოვნით მიმართოს ქონების მმართველს პირობის შეცვლის, გაუქმების ან გადაუხდელი პირგასამტეხლოს პატიების შესახებ. მმართველი განიხილავს მიმართვას და, საჯარო და კერძო ინტერესების გათვალისწინებით, მთავრობას წარუდგენს წინადადებას გადაწყვეტილების მისაღებად.
არამართლზომიერი სარგებლობის საფასურისაგან გათავისუფლება
ფიზიკური და იურიდიული პირები გათავისუფლდნენ სამეწარმეო — კომერციული — მიზნით სახელმწიფო ქონებით არამართლზომიერად სარგებლობისთვის 2012 წლის 17 სექტემბრამდე სარგებლობის პერიოდისათვის გადასახდელი საფასურის გადახდის ვალდებულებისაგან. თუ საჯარო რეესტრში სახელმწიფოს საკუთრების რეგისტრაცია 2012 წლის 17 სექტემბრის შემდეგ განხორციელდა, პირები გათავისუფლდნენ საფასურის გადახდის ვალდებულებისაგან რეგისტრაციის მომენტამდე არსებული პერიოდისთვის. ასე კანონი სამართიან ბალანსს ქმნის ისტორიულ და აწმყო ვალდებულებებს შორის.
განსაკუთრებული ვადები და საგანგებო მდგომარეობა
თუ სახელმწიფო ქონების გადაცემის რომელიმე პირობის შესრულება საგანგებო მდგომარეობის, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის განსაკუთრებით საშიში ეპიდემიის ან პანდემიის დროს შეუძლებელია ან გართულებულია, შესაბამისი სახელშეკრულებო ურთიერთობის მხარის მიმართ განსახორციელებელი ღონისძიებების ან ხელშეკრულებაში ცვლილების შეტანის — გარდა შემცირებისა — თაობაზე გადაწყვეტილებას, მხარის დასაბუთებული თხოვნით მიმართვისა და ქონების მმართველის წარდგინების საფუძველზე, სამოქალაქო კანონმდებლობით დადგენილი წესით, იღებს საქართველოს მთავრობა.
ამ მექანიზმების ერთობლიობა აჩვენებს სისტემის ლოგიკას: სარგებლობის უფლება მოცემულია ფორმალიზებულ პირობებში, ხოლო დარღვევა იწვევს ფინანსურ შედეგებს; ამავდროულად კანონი განსაზღვრავს იმ შემთხვევებს, როცა ისტორიული დავალებულებები ან განსაკუთრებული ვითარება იწვევს ვალდებულებების გადახედვას. თუ თქვენ სახელმწიფო ქონებას იყენებთ ან მის შეძენა-გამოყენებას გეგმავთ, სწორედ ამ პირობებისა და ვადების ზუსტი ცოდნა განსაზღვრავს თქვენს ფინანსურ რისკს — და ამ კითხვებზე კვალიფიციური კონსულტაცია დროულად დაგიცავთ უსაჭირო ხარჯებისგან.