წილებისა და აქციების განკარგვა — ფორმები და სუბიექტები
სახელმწიფოს სახელზე რეგისტრირებული წილებისა და აქციების განკარგვა სახელმწიფო ქონების მართვის ერთ-ერთი ყველაზე ინსტიტუციურად დატვირთული მიმართულებაა. კანონი წილებისა და აქციების განკარგვის სამ ფორმას განასხვავებს: პრივატიზება, მართვის უფლებით გადაცემა და გაცვლა. თითოეულ მათგანს საკუთარი პროცედურული რეჟიმი აქვს, თუმცა საერთო ნიშანი ერთია — გადაწყვეტილების ცენტრალიზაცია სახელმწიფოს მხრიდან.
წილების ან აქციების პრივატიზება შეიძლება განხორციელდეს აუქციონის, პირდაპირი მიყიდვისა და კონკურენტული შერჩევის საფუძველზე პირდაპირი მიყიდვის ფორმებით. გარდა ამისა, წილების, აქციების ან სერტიფიკატებით წარმოდგენილი აქციების პრივატიზება შესაძლებელია პირდაპირ ან შუამავლის მეშვეობით, საჯარო ან კერძო შეთავაზებით, უცხო ქვეყნის აღიარებულ საფონდო ბირჟაზე ან მოცემულ დროს საერთაშორისო კაპიტალის ბაზრებზე არსებული პრაქტიკის შესაბამისი შეთავაზების სხვაგვარი ფორმით. ეს განსაკუთრებული ფორმები სახელმწიფოს საშუალებას აძლევს, აქტივი ინვესტორებს ბაზრისთვის ჩვეულებრივ არხებზე შესთავაზოს.
აუქციონი — პირობებიანი და უპირობო
წილებისა და აქციების აუქციონი ორი სახისაა: პირობებიანი და უპირობო. პირობებიანი აუქციონი გამარჯვებულს დამატებით ვალდებულებებს უწესრიგებს, ხოლო უპირობო აუქციონი მხოლოდ ფასზეა ორიენტირებული. პირდაპირი მიყიდვის ან კონკურენტული შერჩევის საფუძველზე პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზება ხორციელდება საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილების საფუძველზე, კანონით დადგენილი წესით.
ბირჟული და შეთავაზებითი ფორმებით პრივატიზება ხორციელდება ქონების მმართველის მიერ ინიცირებისა და მისი დასაბუთებული წინადადების საფუძველზე, საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით, კანონით დადგენილი წესით. ქონების შემძენისთვის წილებისა და აქციების საკუთრებაში გადაცემაც მთავრობის გადაწყვეტილების საფუძველზე ხორციელდება. აუცილებელი ინსტრუმენტების — განსაკუთრებული პირობებისა და საბანკო გარანტიების — გამოყენება აქციონერული პრივატიზებისასაც ითვალისწინებს კანონით დადგენილ წესს.
გირავნობა და ვალდებულებათა გადადგომა ახალ მესაკუთრეზე
წილებისა და აქციების საკუთრებაში პირობებით გადაცემისას, ქონების მმართველის თანხმობის შემთხვევაში, ქონების შემძენს უფლება აქვს, საპრივატიზებო ვალდებულების შესრულების მიზნით გირავნობით დატვირთოს შეძენილი წილები და აქციები. ამით კანონი შემძენს დამატებითი ფინანსური მობილიზაციის საშუალებას აძლევს, მაგრამ ამავდროულად იცავს სახელმწიფოს ინტერესსაც.
გირავნობით უზრუნველყოფილი მოთხოვნის შეუსრულებლობის გამო გირავნობით დატვირთული ქონების მოგირავნის საკუთრებაში გადასვლისას ან აღსრულებითი წარმოებით ან სამოქალაქო-სამართლებრივი წესით რეალიზაციისას, მიუხედავად რეალიზაციის ფორმისა, ახალ და ყოველ შემდგომ მესაკუთრეზე სრულად გადადის ქონების შემძენის მიერ სახელმწიფოს წინაშე ნაკისრი საპრივატიზებო ვალდებულებები და ხელშეკრულებიდან გამომდინარე უფლება-მოვალეობები — თუ გირავნობით დატვირთვამდე შესაბამის მარეგისტრირებელ ორგანოში წილებისა და აქციების ჩანაწერში რეგისტრირებულია საპრივატიზებო ვალდებულების ამსახველი ინფორმაცია.
საპრივატიზებო პირობების დარღვევის გამო ხელშეკრულების ცალმხრივად მოშლისას პრივატიზებული ქონება ბრუნდება სახელმწიფო საკუთრებაში, ხოლო მასზე რეგისტრირებული მესამე პირის გირავნობის უფლება უქმდება — ისევ იმ პირობით, რომ გირავნობით დატვირთვამდე საჯარო რეესტრში ჩანაწერი ამსახველად შეიცავდა ინფორმაციას ვალდებულების შესახებ. ამასთან, ქონების შემძენს სახელმწიფო არ აუნაზღაურებს გადახდილ თანხებსა და გაწეულ ხარჯებს. საჯარო და კერძო თანამშრომლობის პროექტის ფარგლებში განკარგული ქონებისთვის ეს მკაცრი წესები არ ვრცელდება.
მართვის უფლებით გადაცემა
წილებისა და აქციების მართვის უფლებით გადაცემა ხორციელდება აუქციონის ფორმით ან, საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით, პირდაპირი გადაცემის ფორმით. ქონების სააგენტო მართვის უფლებით გადაცემის მიზნით აუქციონის ჩატარებიდან 45 დღის ვადაში, აგრეთვე მთავრობის გადაწყვეტილების მიღებიდან 3 თვის ვადაში აფორმებს ხელშეკრულებას აუქციონში გამარჯვებულთან ან მმართველ პირთან. ვადაში ხელშეკრულების გაუფორმებლობისას აუქციონის შედეგები ან მთავრობის გადაწყვეტილება ძალას კარგავს.
სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოს პარტნიორის, ანუ აქციონერის, უფლებამოსილებებს ახორციელებს ქონების მმართველი, რომელიც წყვეტს საწარმოს კაპიტალში სახელმწიფო ქონების, მათ შორის წილებისა და აქციების, ასევე ფულადი შენატანის განხორციელების საკითხს. მართვის უფლებით გადაცემული აქციებისა და წილების მმართველი პირი კი ქონების მმართველის თანხმობით წყვეტს მის მართვაში არსებული საწარმოს კაპიტალში შენატანების საკითხს. აქციებისა და წილების პრივატიზების ცალკეული ფორმებს და სხვა სუბიექტებისთვის მართვის უფლებით გადაცემის წესს ამტკიცებს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრი.
საფასური, ანგარიშსწორება და ხელშეკრულების დადება
წილებისა და აქციების საპრივატიზებო საფასურისა და საწყისი საპრივატიზებო თანხის განსაზღვრის წესს ამტკიცებს საქართველოს მთავრობა. ანგარიშსწორება ხორციელდება კანონით დადგენილი წესით. პრივატიზებისას განმახორციელებელ ორგანოსა და შემძენს შორის იდება ხელშეკრულება, ხოლო ქონების მმართველი უფლებამოსილია გასცეს აუქციონში გამარჯვების დადასტურება წერილობითი ან ელექტრონული ფორმით.
ქონების შემძენს საკუთრების უფლება გადაეცემა შესაბამის მარეგისტრირებელ ორგანოში მისი რეგისტრაციის შემდეგ, და საკუთრების უფლებასთან ერთად უნდა დარეგისტრირდეს საპრივატიზებო ვალდებულებაც. აუქციონის ფორმით პრივატიზებისას ხელშეკრულება იდება აუქციონის ჩატარებიდან 45 კალენდარული დღის ვადაში, ხოლო მთავრობის მიერ პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზებისას — შესაბამისი განკარგულების მიღებიდან 3 თვის ვადაში. ვადის გადაცდენის შემთხვევაში აუქციონის შედეგები ან განკარგულება ძალას კარგავს. ქონების მმართველს შეუძლია ხელშეკრულება გააფორმოს მესამე პირთან, რომელიც უზრუნველყოფს წილებისა და აქციების პრივატიზების ინიცირებას.
ბირჟაზე და შეთავაზებით გაყიდვის განსაკუთრებული წესი
ბირჟული და შეთავაზებითი ფორმებისთვის კანონი ცალკე პროცედურას აწესრიგებს. ასეთი პრივატიზება ხორციელდება ქონების მმართველის ინიცირებისა და დასაბუთებული წინადადების საფუძველზე, მთავრობის გადაწყვეტილებით. მმართველი განსაზღვრავს შეთავაზების ხელსაყრელ დროს, შეიმუშავებს დოკუმენტების პროექტებს და ახორციელებს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ სხვა ღონისძიებებს. დასაბუთებული წინადადება, რომელშიც მოცემულია პრივატიზების ზოგადი პირობები — ფორმა, ვადა და სხვა არსებითი პირობები — ქონების სააგენტოს მიერ შემუშავებულ დოკუმენტებთან ერთად წარედგინება მთავრობას.
მთავრობის მიერ წინადადების მოწონების შემთხვევაში განკარგულებით განისაზღვრება პრივატიზების პირობები: დაქვემდებარებული წილების ან აქციების რაოდენობრივი ან პროცენტული მაჩვენებელი ან ამ მაჩვენებლის მაქსიმალური ან მინიმალური ზღვარი; საპრივატიზებო საფასური, საჯარო შეთავაზებისას — საწყისი საპრივატიზებო თანხა და ანგარიშსწორების წესი; აგრეთვე ძირითადი თარიღები, ხელშეკრულებების გაფორმების ვადა და საკუთრების შეძენის სხვა პირობები. განკარგულების საფუძველზე მმართველი განსაზღვრავს კონკრეტულ პირობებს, რომლებიც მთავრობის გადაწყვეტილებას უნდა შეესაბამებოდეს.
სერტიფიკატებით წარმოდგენილი აქციების შემთხვევაში მთავრობის განკარგულებით შეიძლება დადგინდეს ხმის უფლებასთან ან სხვა უფლებასთან დაკავშირებული ნებისმიერი შეზღუდვა ან ვალდებულება, მათ შორის განსაზღვრულ საკითხებზე საზოგადოების წინასწარი ინფორმირების ვალდებულება. ამ ფორმით გაყიდვისას ხელშეკრულებები იდება, საფასური გადაიხდება და საკუთრება გადაეცემა მთავრობის განკარგულებით დადგენილი წესით და ვადებში. თუ თქვენ გეგმავთ სახელმწიფო აქტივზე ინვესტიციას, ამ პროცედურების ზუსტი ცოდნა დაგიცავთ იმ რისკისგან, რომ გამარჯვებული პოზიცია ვადის გამო ჩაიშალოს.