რას ყიდი უნიკალური ტოკენის შეძენისას
უნიკალური დიჯითალური ტოკენის (უტ) ბაზარზე ყველაზე გავრცელებული შეცდომა ალბათობით ეს არის: მყიდველი ფიქრობს, რომ ტოკენთან ერთად შემოქმედებითი ნაწარმოების საავტორო უფლებებსაც იძენს. ქართული სამართალი ამას სხვანაირად აწყობს: საქართველოში ასეთი ტოკენისთვის სპეციალური კანონი არ არსებობს, და ურთიერთობის ერთადერთი რეალური საფუძველი საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონია. ავტორის პირადი არაქონებრივი უფლებები ავტორს ეკუთვნის მისი ქონებრივი უფლებებისგან დამოუკიდებლად და უნარჩუნდება მას ამ უფლებების დათმობის შემთხვევაშიც (მუხლი 17, ნაწილი 3) — ანუ ტოკენის გაყიდვა ავტორობას, სახელსა და ნაწარმოების ხელშეუხებლობას ავტორთან ტოვებს.
პირადი არაქონებრივი უფლებების ჩამონათვალი კანონით პირდაპირ არის განსაზღვრული: ავტორობის უფლება, სახელის უფლება ფსევდონიმის ჩათვლით, ნაწარმოების გაცნობის დროისა და ფორმის გადაწყვეტის უფლება, ნაწარმოების ხელშეუხებლობის უფლება, რეპუტაციის პატივისცემის უფლება და გამოხმობის უფლება. დაუშვებელია ამ უფლებების გასხვისება ავტორის სიცოცხლეში (მუხლი 17, ნაწილი 4) — ტოკენზე ჩაწერილი პირობა „ყველა უფლების გადაცემის შესახებ“ ამ ნორმას ვერ გადალახავს.
ქონებრივი უფლებები და მათი გადაცემა
ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს აქვს ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენების განსაკუთრებული უფლება — უფლება, განახორციელოს, ნება დართოს ან აკრძალოს რეპროდუცირება, გავრცელება, იმპორტი, საჯარო ჩვენება, საჯარო შესრულება, საჯარო გადაცემა, თარგმნა, გადამუშავება და სხვა (მუხლი 18). ამ ქონებრივ უფლებათა სწორედ ამ ნაწილს შეუძლია გადაადგილდეს: ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს შეუძლია ყველა ქონებრივი უფლება ან მათი ნაწილი გადასცეს უფლებამონაცვლეს (მუხლი 36) — და ეს გადაცემა ხელშეკრულებით, დოკუმენტურად ხდება, არა ავტომატურად ტოკენის საფუძველზე.
პრაქტიკული დასკვნა ორმხრივია: შემოქმედისთვის — ტოკენის გაყიდვისას ქონებრივი უფლებების გადაცემა ცალკე უნდა იყოს განსაზღვრული და შეზღუდული კონკრეტული გამოყენებით; მყიდველისთვის — თუ ხელშეკრულება ან გაყიდვის პირობები არ იტყობინებს ქონებრივი უფლებების გადაცემაზე, ის მხოლოდ თავად ტოკენს ფლობს, ნაწარმოების კომერციულ გამოყენების უფლებას — არა.
სახვითი ხელოვნების განსაკუთრებული რეჟიმი
სახვითი ხელოვნების ნაწარმოებებს კანონი დამატებით ინსტრუმენტებს აძლევს. ავტორს უფლება აქვს მოსთხოვოს ნაწარმოების მესაკუთრეს დაშვება რეპროდუცირებისთვის, თუმცა მესაკუთრეს ნაწარმოების ავტორთან მიტანას ვერ მოთხოვს (მუხლი 20, ნაწილი 1). გარდა ამისა, სახვითი ხელოვნებისა და ფოტოგრაფიული ნაწარმოების ორიგინალის ყოველი მომდევნო გაყიდვისას ავტორს ან მის მემკვიდრეებს გამყიდველისგან ჰონორარის მიღების უფლება აქვთ (ნაწილი 2).
ეს ე.წ. გადაყიდვის ჰონორარი ფასიანი საფეხურებით ითვლება და ცალ-ცალკე უნდა იყოს წარმოდგენილი: გასაყიდ ფასზე 500 ლარიდან 100 000 ლარამდე — 4%; 100 000,01 ლარიდან 400 000 ლარამდე — 4000 ლარს და 100 000,01 ლარს ზემოთ თანხის 3%-ს; 400 000,01 ლარიდან 700 000 ლარამდე — 13000 ლარს და 400 000,01 ლარს ზემოთ თანხის 1%-ს. თუ დიჯითალური ტოკენი ორიგინალის გადაყიდვის ფორმად აღიქმება, ეს მექანიზმი პირდაპირ კითხვას ბადებს — და პასუხი ხელშეკრულებითი კონსტრუქციით უნდა იყოს მოცემული.
დავები და პრაქტიკული დაცვა
ტოკენებთან დაკავშირებული დავები ჩვეულებრივ სამ კითხვაზე შემოიფარგლება: გადაეცა თუ არა ქონებრივი უფლებები და რა მოცულობით; დაირღვა თუ არა ავტორის პირადი არაქონებრივი უფლებები — მაგალითად, ნაწარმოების შეცვლა თანხმობის გარეშე; და სწორად არის თუ არა განსაზღვრული ჰონორარი, თუ ნაწარმოები სახვითი ხელოვნების კატეგორიას ეკუთვნის. თითოეული კითხვა დოკუმენტურ საფუძველს მოითხოვს — გაყიდვის პირობები, ხელშეკრულება ან პლატფორმის რეგლამენტი.
გამოხმობის უფლება ცალკე რისკია: ავტორს შეუძლია მოითხოვოს ნაწარმოების გამოყენების შეწყვეტა, თუმცა ეს მისი ხარჯით ხდება და მოსარგებლისთვის მიყენებული ზიანის, მიუღებელი მოგების ჩათვლით, ანაზღაურება უწევს (მუხლი 17, ნაწილი 2). ტოკენზე აგებული ბიზნეს-მოდელისთვის ეს იმას ნიშნავს, რომ ავტორის გამოხმობა პროექტს შეუძლია ძვირად უჯდეს.
ხშირად დასმული კითხვები
გადამეცემა თუ არა საავტორო უფლება ტოკენის შეძენით?
არა — ქონებრივი უფლებები გადაიცემა მხოლოდ ხელშეკრულებით (მუხლი 36), პირადი არაქონებრივი უფლებები კი ავტორთან რჩება დათმობის შემთხვევაშიც (მუხლი 17). თუ გაყიდვის პირობები სხვას არ ამბობს, მყიდველი მხოლოდ ტოკენს ფლობს.
შეიძლება თუ არა ნაწარმოების შეცვლა ტოკენზე?
ავტორის თანხმობის გარეშე — არა: ნაწარმოების ხელშეუხებლობის უფლება პირადი არაქონებრივი უფლებაა და ავტორს შეუძლია ცვლილებებს წინ აღუდგეს (მუხლი 17). შეცვლა მხოლოდ ავტორის ნებართვით არის დაშვებული.
როგორ ითვლება გადაყიდვის ჰონორარი სახვითი ხელოვნებისთვის?
საფეხურებით: 500-დან 100 000 ლარამდე — 4%; 100 000,01-დან 400 000 ლარამდე — 4000 ლარი და ზედმეტის 3%; 400 000,01-დან 700 000 ლარამდე — 13000 ლარი და ზედმეტის 1% (მუხლი 20). ჰონორარს გამყიდველი გადახდის.
შეუძლია თუ არა ავტორს ნაწარმოების მოხმობა?
დიახ — გამოხმობის უფლება ავტორს ეკუთვნის, მაგრამ ის საკუთარ ხარჯზე განახორციელებს და მოსარგებლის ზიანს, მიუღებელი მოგების ჩათვლით, აუნაზღაურებს (მუხლი 17, ნაწილი 2).
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი უნიკალურ დიჯითალურ ტოკენებთან დაკავშირებულ პროექტებს დოკუმენტური საფუძვლის მომზადებაში ეხმარება: გაყიდვის პირობების და ლიცენზიების პროექტირება, ქონებრივი უფლებების გადაცემის ხელშეკრულებები, ჰონორარის სქემები და დავების წარმოება — როგორც ავტორების, ისე პლატფორმებისა და მყიდველების მხრიდან. ჩვენ ზუსტად ვაფიქსირებთ, რა გადაიცემა და რა რჩება, რათა თითოეული გარიგება გამჭვირვალე იყოს. დაგვიკავშირდით — განვიხილავთ თქვენს პროექტს.