NFT და საავტორო უფლება — რა არის დაცული
NFT პროექტის სამართლებრივი საფუძველი „ავტორულ და მომიჯნავე უფლებათა შესახებ“ საქართველოს კანონშია. საავტორო უფლება ვრცელდება მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებებზე, რომლებიც ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგია — დანიშნულების, ღირებულების, ჟანრის, მოცულობის, გამოხატვის ფორმისა და საშუალების მიუხედავად. დაცვა ვრცელდება ნაწარმოებზე, რომელიც ობიექტური ფორმით არსებობს, გამოცემის ან საჯარო გაცნობის მიუხედავად. ეს კრიტერიუმი NFT-სთვის ცენტრალურია: მინტი ტოკენს ქსელში ათავსებს, მაგრამ სამართლებრივად დაცული ობიექტი მასში ჩადებული ნაწარმოებია — გამოსახულება, მუსიკა, ვიდეო ან პროგრამული კოდი.
ამავდროულად მნიშვნელოვანია ზღვარი: საავტორო უფლება არ ვრცელდება იდეებზე, მეთოდებზე, პროცესებზე, სისტემებზე, საშუალებებზე, კონცეფციებზე, პრინციპებზე, აღმოჩენებსა და ფაქტებზე — თუნდაც ისინი ნაწარმოებში იყოს გამოხატული, აღწერილი ან ილუსტრირებული. კანონი ნაწარმოებთა სიაში პირდაპირ მოიაზრებს კომპიუტერულ პროგრამას და მონაცემთა ბაზას, ასევე გადამუშავებულ და შედგენილ ნაწარმოებებს — თარგმანს, ადაპტაციას, კომპილაციას, ენციკლოპედიას, ანთოლოგიას. კომპიუტერული პროგრამის დაცვა ყველა სახის პროგრამაზე ვრცელდება, ნებისმიერ ენასა და ფორმაში, საწყისი ტექსტისა და ობიექტური კოდის ჩათვლით.
უფლების წარმოშობა და გამოცხადება
საავტორო უფლება ნაწარმოებზე წარმოიშობა მისი შექმნის მომენტიდან: ნაწარმოები შექმნილად ითვლება, როდესაც იგი რაიმე ობიექტური ფორმით არის გამოხატული, რაც მის აღქმასა და რეპროდუცირებას იძლევა. უფლების წარმოშობისა და განხორციელებისთვის რეგისტრაცია, სპეციალური გაფორმება ან სხვა ფორმალობა აუცილებელი არ არის. NFT-ს კონტექსტში ეს ორივე მიმართულებაში მუშაობს: შემოქმედს უფლება ჩქარა უჩნდება, მაგრამ დავაში დამტკიცება სწორედ ობიექტურ ფორმასა და შექმნის ფაქტზე დგება.
განსაკუთრებული საავტორო უფლების მფლობელს თავისი უფლების განსაცხადებლად შეუძლია გამოიყენოს საავტორო უფლების დაცვის ნიშანი, რომელიც ნაწარმოების ყოველ ეგზემპლარზე დგას და სამი ელემენტისგან შედგება: წრეწირში ჩასმული ლათინური ასოთი — ©, უფლების მფლობელის სახელი (დასახელება) და ნაწარმოების პირველი გამოცემის წელი. NFT პროექტში ეს ნიშანი მეტადატასა და საიტზე გამოქვეყნებულ აღწერილობაში მარტივად ინერგება და პრეტენზიების კორესპონდენციაში მტკიცებულებით ღირს.
ქონებრივი უფლებები და ჰონორარი
ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს აქვს ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენების განსაკუთრებული უფლება — განახორციელოს, ნება დართოს ან აკრძალოს. კანონი ამ უფლებაში ჩამოთვლის რეპროდუცირებას, ორიგინალისა და ასლების გავრცელებას, იმპორტს, საჯარო ჩვენებას, საჯარო შესრულებას, საჯარო გადაცემას — მათ შორის გადაცემას ისე, რომ ნაწარმოები ხელმისაწვდომი იყოს ნებისმიერი პირისთვის მის მიერ არჩეულ დროსა და ადგილიდან — აგრეთვე თარგმნას და გადამუშავებას. NFT-სთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სწორედ „არჩეულ დროსა და ადგილიდან ხელმისაწვდომობის“ ფორმულა: ის ციფრულ გალერეას, სტრიმინგსა და თამაშში ჩაშენებულ კონტენტსაც ფარავს.
ავტორს უფლება აქვს მიიღოს საავტორო ჰონორარი ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისთვის. ჰონორარის ოდენობა, გამოანგარიშებისა და გადახდის წესი დგინდება ხელშეკრულებით ავტორსა (უფლების მფლობელს ან კოლექტიურ მმართველ ორგანიზაციას) და მოსარგებლეს შორის; ვერ შეთანხმდნენ თუ ტარიფს კომისია ადგენს, რომის გადაწყვეტილებაც სასამართლოში მის მიღებიდან 2 თვის ვადაში გასაჩივრდება. NFT გაყიდვებიდან ჰონორარის მიღების მოდელი სწორედ ამ მექანიზმზე უნდა აიგოს. ამასთან, საქართველოში ასლის პირველი გაყიდვით ამოიწურება ავტორის უფლება შემდგომ გავრცელებაზე — მეორად ბაზარზე ეს ნორმა ტოკენის გადაყიდვის ანალიზში ითვლება.
თანაავტორობა, გადაცემა და მონაცემთა ბაზები
ხელოვნების ნაწარმოების შექმნა ხშირად გუნდურია. კანონით, ნაწარმოები, რომელიც ორი ან მეტი პირის ერთობლივი ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგია, თანაავტორებს ერთობლივად ეკუთვნით; მათი ურთიერთობა ხელშეკრულებით განისაზღვრება, და ყოველ თანაავტორს უფლება აქვს გამოიყენოს ის ნაწილი, რომელსაც დამოუკიდებელი მნიშვნელობა აქვს. NFT პროექტში ხელოვანის, დეველოპერისა და კურატორის ფუნქციების გამიჯვნა სწორედ ამ კონსტრუქციაზე დგება.
საავტორო უფლება გადაიცემა კანონით ან ანდერძით მემკვიდრეობის წესით ანდა ხელშეკრულებით; ავტორობის, სახელისა და ნაწარმოების ხელშეუხებლობის პირადი უფლებები მემკვიდრეობით არ გადადის, თუმცა მემკვიდრეები მათ დაცვას აწარმოებენ. ქონებრივი უფლებები შესაძლებელია სრულად ან ნაწილობრივ გადაეცეს უფლებამონაცვლეს. ცალკე დგას მონაცემთა ბაზის დამამზადებლის უფლება: ის, ვინც დაადასტურებს შემცველობის შეძენაში, მოპოვებაში, დაზუსტებასა თუ წარმოდგენაში არსებით ინვესტიციას, უფლებამოსილია არ დაუშვას მთლიანი შემცველობის ან მნიშვნელოვანი ნაწილის ამოღება ან/და ხელახალი გამოყენება; ეს უფლება ხელშეკრულებით გადაეცემა და ბაზაში შემავალი მასალის საავტორო უფლებებისგან დამოუკიდებლად მოქმედებს. NFT კოლექციების მეტადატის ფონდები ამ ნორმას ეყრდნობა.
ხშირად დასმული კითხვები
არის თუ არა NFT თავად საავტორო უფლების ობიექტი?
დაცული ობიექტი ტოკენში ჩადებული ნაწარმოებია — გამოსახულება, მუსიკა, ვიდეო, კოდი. საავტორო უფლება ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგზე და ობიექტურ ფორმაზე დგება, ხოლო იდეები და კონცეფციები დაცვას არ ექვემდებარება.
საჭიროა თუ არა ნაწარმოების რეგისტრაცია?
არა. საავტორო უფლება შექმნის მომენტიდან წარმოიშობა; რეგისტრაცია, სპეციალური გაფორმება ან სხვა ფორმალობა აუცილებელი არ არის. დავის შემთხვევაში გადამწყვეტი ობიექტური ფორმა და შექმნის ფაქტია.
რომელი უფლებები უნდა გადაეცეს მყიდველს NFT-სთან ერთად?
ეს ხელშეკრულებით განისაზღვრება: ქონებრივი უფლებები სრულად ან ნაწილობრივ გადაეცემა უფლებამონაცვლეს, პირადი უფლებები კი ავტორთან რჩება. გაყიდვის პირობები მეტადატაში და საიტზე ზუსტად უნდა აისახოს.
როგორ მუშაობს ჰონორარი მეორად გაყიდვებზე?
ჰონორარის მოდელი ხელშეკრულებით აგება; ასლის პირველი გაყიდვით საქართველოში ამოიწურება ავტორის უფლება შემდგომ გავრცელებაზე, ამიტომ მეორად ბაზარზე გადახდის მექანიზმი პირდაპირ ხელშეკრულების საშუალებებით იწერება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge მზადდებს NFT პროექტის სრულ სამართლებრივ შეფუთვაზე: ვადგენთ უფლებების ჯაჭვს ავტორიდან კოლექციამდე, ვწერთ ავტორებთან, დეველოპერებთან და პლატფორმასთან ხელშეკრულებებს, ვამზადებთ ჰონორარის წესებს და © გამოცხადებას, ვაფორმებთ მონაცემთა ბაზებისა და მეტადატის დაცვას. დაგვიკავშირდით — თქვენი პროექტი მინტამდე სამართლებრივად მოწესრიგდება.