არსებობს თუ არა ქირის კონტროლი საქართველოში
გვერდის სათაურში ხშირად მოხსენიებული „ქირის კონტროლის“ მიმართ გულწრფელი პასუხია: საქართველოში სახელმწიფოს მიერ დადგენილი ქირის კონტროლი არ არსებობს. ქირავნობის ხელშეკრულებით გამქირავებელი მოვალეა დამქირავებელს ნივთი სარგებლობაში გადასცეს განსაზღვრული ვადით, დამქირავებელი კი — გადაუხადოს დათქმული ქირა, და თავად ქირის ოდენობა, მისი ზრდა და ინდექსაცია მხარეთა შეთანხმების საკითხია. „შესაბამისობა“ ამ სფეროში ამიტომ არ ნიშნავს ადმინისტრაციულ ჭერმოცემას, არამედ სახელშეკრულებო წესების სწორად გამოყენებას.
თუმცა სახელშეკრულებო თავისუფლება აბსოლუტური არ არის. სამოქალაქო კოდექსის ქირავნობის თავი რამდენიმე აქტიურ შეზღუდვას შეიცავს, რომლებიც რეალურად ზღუდავს ქირასთან დაკავშირებულ ურთიერთობებს: დამქირავებლის უზრუნველყოფის თანხის ზღვარი საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობისას, გაგრძელების მოთხოვნის ვადა, მოშლის ვადა და საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის შეწყვეტის საფუძვლები. ამ წესების ცოდნა სწორედ ის „კონტროლია“, რომელიც ქირის დავაში გამოიყენება.
უზრუნველყოფის თანხის შეზღუდვა საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობისას
საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულებით თუ დამქირავებელს ეკისრება ვალდებულების უზრუნველყოფის საშუალების წარდგენა, უზრუნველყოფის თანხა არ უნდა აღემატებოდეს ერთი თვის ქირის სამმაგ ოდენობას. თუ ფულადი თანხა წინასწარ არის გადასახდელი, დამქირავებელი უფლებამოსილია გადაიხადოს იგი ყოველთვიურად თანაბარ ნაწილებად სამი თვის განმავლობაში. წინასწარ გადახდილ უზრუნველყოფას უნდა დაერიცხოს კანონით დადგენილი პროცენტები და ქირავნობის ურთიერთობის დამთავრების შემდეგ ის დამქირავებელს პროცენტებთან ერთად უბრუნდება. დამქირავებლის საზიანოდ დადებული სხვაგვარი შეთანხმება ბათილია.
ეს ნორმა პრაქტიკული ხელსაწყოა იმ შემთხვევებში, როცა გამქირავებელი დეპოზიტის სახით რამდენიმე თვის ქირას ითხოვს: კანონიერი ზღვარი სამი თვის ქირის ექვივალენტია და ამას მიღებული შეთანხმება ვერ გადააჭარბებს დამქირავებლის საზიანოდ. დეპოზიტის დაბრუნების წესიც განსაზღვრულია: ურთიერთობის დამთავრების შემდეგ თანხა დამქირავებელს დაუბრუნდება დარიცხულ პროცენტებთან ერთად. გამქირავებლისთვის ეს ნიშნავს, რომ დეპოზიტი შემოსავლად ვერ ჩაითვლება და მისი უსაფუძვლოდ ჩახუთვა დამქირავებლის მოთხოვნის საგანი ხდება.
ხელშეკრულების გაგრძელება და მოშლის ვადა
საცხოვრებელი სადგომის ქირავნობის ხელშეკრულება თუ განსაზღვრული ვადითაა დადებული, დამქირავებელს შეუძლია ქირავნობის ურთიერთობის შეწყვეტამდე არა უგვიანეს ორი თვისა, წერილობითი განცხადებით მოითხოვოს ხელშეკრულების გაგრძელება განუსაზღვრელი ვადით, თუ გამქირავებელი ამის თანხმობას განაცხადებს. ხელშეკრულების მოშლის ვადა კი სამ თვეს შეადგენს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა საქმის გარემოებებიდან ან მხარეთა შეთანხმებიდან სხვა რამ არ გამომდინარეობს.
ამ ორი ვადის განსხვავება მნიშვნელოვანია: გაგრძელების მოთხოვნა დამქირავებლის ინიციატივაა და გამქირავებლის თანხმობას საჭიროებს, ხოლო მოშლის ვადა შეტყობინების ფორმალურ პერიოდს აწესრიგებს. გაგრძელების მოთხოვნა წერილობითი ფორმით და ვადაში უნდა იყოს წარდგენილი — დაგვიანებული განცხადება აღარ ახდენს კანონით გათვალისწინებულ ეფექტს, ამიტომ დამქირავებლისთვის კალენდრის ზუსტი მითვალისწინება გადამწყვეტია. ქირის ზრდასთან დაკავშირებული დავა სწორედ ამ მექანიზმების კონტექსტში წყდება — მხარე ვერ მიმართავს „ადმინისტრაციულ ჭერმოცემას“, რადგან ასეთი არ არსებობს, მაგრამ შეუძლია გამოიყენოს გაგრძელების ან შეწყვეტის სახელშეკრულებო და კანონიერი გზები.