დერივატივების დოკუმენტაციის სამართლებრივი ბაზა
წარმოებული ფინანსური ინსტრუმენტები — სვოპები, ფორვარდები, ოფციონები და სხვა მსგავსი ხელშეკრულებები — ქართულ სამართლებრივ სივრცეში აგებულია სამოქალაქო კოდექსის ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპზე. სწორედ ეს ნორმა, მუხლი 319, წარმოადგენს იმ საფუძველს, რომლითაც მხარეები თავისუფლად ქმნიან დერივატივების დოკუმენტაციას: განსაზღვრავენ ქოლატერალს, წყაროს, გადახდის წესს, მოწყვეტის მომენტს და სხვა პირობებს. კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. ამ თავისუფლების გაცნობიერება პირველი ნაბიჯია იმ დოკუმენტაციის შესაქმნელად, რომელიც სასამართლოში დაცული იქნება.
დერივატივების დოკუმენტაციის მომზადებისას მნიშვნელოვანია გავიგოთ, რომ კანონი არ აწესებს ამ ინსტრუმენტებისთვის განსაკუთრებულ, დეტალურ ფორმალურ მოთხოვნებს — პირიქით, ის აძლევს მხარეებს შესაძლებლობას, თავად ჩამოაყალიბონ ხელშეკრულების სტრუქტურა. ეს ნიშნავს, რომ დოკუმენტაციის ხარისხი მთლიანად მხარეთა სიფრთხილეზე არის დამოკიდებული: რაც უფრო ზუსტად იქნება ასახული პირობები, მით უკეთესად იქნება ის დაცული დავათა შემთხვევაში.
ხელშეკრულების თავისუფლება და მისი ზღვრები
მუხლი 319 კერძო სამართლის სუბიექტებს აძლევს უფლებას, დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც კი, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. სწორედ ამ დებულებაზე დგას დერივატივების ხელშეკრულებების უმრავლისობა: თუ კანონი კონკრეტულ ინსტრუმენტს არ არეგულირებს, მხარეები მაინც შეიძლება დადონ მასზე ხელშეკრულება, თუკი ის კანონს არ ეწინააღმდეგება მას.
თავისუფლების ზღვარი კანონთან შესაბამისობაა. ხელშეკრულება არ უნდა ეწინააღმდეგოდეს კანონს, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ საზოგადოების ან პიროვნების არსებითი ინტერესების დაცვისათვის ხელშეკრულების ნამდვილობა დამოკიდებულია სახელმწიფოს ნებართვაზე, ეს უნდა იყოს მოწესრიგებული ცალკე კანონით. ამიტომ დერივატივების დოკუმენტაციის მომზადებისას ყოველთვის უნდა შემოწმდეს, არ მოითხოვს თუ არა კონკრეტული გარიგება ცალკე სახელმწიფო ნებართვას.
ხელშეკრულების დადების ვალდებულება
ხელშეკრულების თავისუფლება აბსოლუტური არ არის. თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთ მხარეს უკავია დომინირებული მდგომარეობა ბაზარზე, საქმიანობის ამ სფეროში მას ეკისრება ხელშეკრულების დადების ვალდებულება. დომინირებული მხარე ვერ შესთავაზებს კონტრაჰენტს უსაფუძვლოდ ხელშეკრულების არათანაბარ პირობებს. დერივატივების ბაზარზე ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: ფინანსური ინსტრუმენტებით ვაჭრობისას გამოიყოფა მსგავსი ძალაუფლების მქონე მოთამაშეები, რომლებიც ვერ ისარგებლებენ თავისუფალი უარის თქმის უფლებით.
დოკუმენტაციის დონეზე ეს ნიშნავს, რომ დომინირებული მდგომარეობის მქონე მხარემ დერივატივების ხელშეკრულების პირობები უნდა ააგოს ისე, რომ არ შეიქმნას უსაფუძვლო არათანაბრობა. წინააღმდეგ შემთხვევაში კონტრაჰენტს შეუძლია დაეყრდნოს კანონით დადგენილ დაცვას და გამოიწვიოს პირობების გადახედვა.
მომხმარებლისა და არასამეწარმეო პირის დაცვა
კანონი განსაკუთრებით იცავს იმ პირებს, რომლებიც არასამეწარმეო მიზნებისათვის ან საარსებო მოთხოვნილებათა დასაკმაყოფილებლად იძენენ ან სარგებლობენ ქონებითა და მომსახურებით. ასეთ პირებს დაუსაბუთებლად არ შეიძლება ეთქვათ უარი ხელშეკრულების დადებაზე, თუკი ხელშეკრულების მეორე მხარე მოქმედებს თავისი სამეწარმეო საქმიანობის ფარგლებში. თუმცა ეს დაცვა პირდაპირ შეეხება საბანკო და საფინანსო მომსახურებას, დერივატივების საერთაშორისო პრაქტიკაში ის ითვალისწინებს ინსტრუმენტებით ვაჭრობის კონტექსტსაც.
დერივატივების დოკუმენტაციის შემმუშავებლებმა ეს ნორმა უნდა გაითვალისწინონ იმისთვის, რომ გარიგების მოწინააღმდეგე მხარემ ვერ გამოიყენოს უარის თქმა იმ პირებთან მიმართებაში, რომლებიც კანონით არიან დაცულნი. სწორად აგებული დოკუმენტაცია წინასწარ ასახავს, ვინ არის გარიგების მხარე და რომელი წესები ვრცელდება მათზე.
რა უნდა შეიცავდეს დერივატივების ხელშეკრულებამ
ხელშეკრულების თავისუფლებიდან გამომდინარე, მხარეები თავად წყვეტენ, რომელი პირობები შევა ხელშეკრულებაში. პრაქტიკაში დერივატივების დოკუმენტაცია მოიცავდეს ინსტრუმენტის ტიპს, ბაზისურ აქტივს, ნომინალს, გადახდის გრაფიკს, ქოლატერალის (დამატებითი უზრუნველყოფის) წესებს, წყაროს და მოწყვეტის მომენტს. თითოეული ეს ელემენტი უნდა იყოს განსაზღვრული ისე ზუსტად, რომ სასამართლომ შეძლოს მისი განმარტება მხარეთა რეალური ნების შესაბამისად.
მნიშვნელოვანია ასევე განვსაზღვროთ ის საკითხები, რომლებიც კანონით არ არის მოწესრიგებული: სასამართლო ენფორსმენტის პირობები, დავათა გადაწყვეტის წესი და მხარეთა პასუხისმგებლობა. ვინაიდან კანონი დერივატივების დეტალურ რეგულაციას არ წარმოადგენს, დოკუმენტაცია ხდება ის აქტი, რომელიც ავსებს ეს სიცარიელე.
ხშირად დასმული კითხვები
არის თუ არა დერივატივების ხელშეკრულება ქართულ სამართალში დასაშვები?
დიახ. კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ დადონ კანონით გათვალისწინებული არა ხელშეკრულებებიც, თუკი ისინი არ ეწინააღმდეგებიან კანონს. ამიტომ დერივატივების ხელშეკრულება დასაშვებია, თუკი მისი შინაარსი კანონს არ შეეხება წინააღმდეგობით.
შეიძლება თუ არა ხელშეკრულებაზე უარის თქმა?
ზოგად შემთხვევაში დიახ, მაგრამ არა — თუ მხარე დომინირებული მდგომარეობაა ბაზარზე, ან თუ უარის თქმა მიმართულია იმ პირისადმი, რომელიც არასამეწარმეო მიზნით ან საარსებო მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად მოქმედებს, ხოლო მეორე მხარე სამეწარმეო საქმიანობის ფარგლებშია.
ვინ არეგულირებს დერივატივების ბაზარს საქართველოში?
სამოქალაქო კოდექსი აწესებს საერთო ჩარჩოს — ხელშეკრულების თავისუფლებას. თუ კონკრეტული გარიგების ნამდვილობა სახელმწიფო ნებართვაზეა დამოკიდებული, ეს მოწესრიგებული უნდა იყოს ცალკე კანონით, რომელიც შესაბამის წესებს დაადგენს.
რატომ არის მნიშვნელოვანი დერივატივების დოკუმენტაციის ხარისხი?
იმიტომ, რომ კანონი მხარეებს თავისუფლებას აძლევს, მაგრამ არ ადგენს დეტალურ დაცვას. დავის შემთხვევაში სასამართლო სწორედ დოკუმენტაციას უყურადებს, ამიტომ ასაზღვრე ყველა პირობა წინასწარ, მკაფიოდ.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი ეხმარება როგორც ფინანსურ ინსტიტუტებს, ისე კერძო კომპანიებს დერივატივების დოკუმენტაციის მომზადებასა და განხილვაში. ჩვენ გავანალიზებთ თქვენს გარიგებას, შევამოწმებთ მის შესაბამისობას სამოქალაქო კოდექსის მოთხოვნებთან და შევადგენთ ისეთ ხელშეკრულებას, რომელიც თქვენს ინტერესებს სრულად დაიცავს. დაგვიკავშირდით კონსულტაციისთვის.