კანონის მიზანი და მოქმედების სფერო
საქართველოს კანონი „ეროვნული მარეგულირებელი ორგანოების შესახებ“ საერთო ჩარჩოს უდებს ქვეყანაში მოქმედი ყოველი ეროვნული მარეგულირებელი ორგანოს სტატუსს, უფლებამოსილებებსა და პასუხისმგებლობას. კანონის მიზანია, შექმნას მყარი სამართლებრივი საფუძველი და სრულყოფილი ინსტიტუციური გარემო ამ ორგანოების სტაბილური ფუნქციონირებისთვის, რათა ეკონომიკის სხვადასხვა სფეროში უზრუნველყოფილი იყოს ლიცენზიის მფლობელთა და მომხმარებელთა ინტერესების დაბალანსება, მომსახურებისა და საქონლის ეფექტიანი ფასწარმოქმნა და მიწოდება. პრაქტიკულად, ეს კანონი მარეგულირებლის ქცევის წესებია: ის განსაზღვრავს, რას შეუძლია მოითხოვოს ყოველმა რეგულირებულმა ბიზნესმა თავისი მარეგულირებელი ორგანოსგან და როგორ გაასაჩივროს მისი გადაწყვეტილება.
კანონის მოქმედება ვრცელდება ყველა ორგანოზე, რომელიც ამ კანონისა და საქართველოს სხვა საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების თანახმად ეროვნული მარეგულირებელი ორგანოა. თავად ეროვნული მარეგულირებელი ორგანო განმარტებულია როგორც სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრული სფეროს რეგულაციის მიზნით შექმნილი, სპეციალური უფლებაუნარიანობის მქონე საჯარო სამართლის იურიდიული პირი, რომელსაც არ ჰყავს სახელმწიფო მაკონტროლებელი ორგანო, რომელიც დამოუკიდებელია სახელმწიფო ორგანოებისგან და მოქმედებს კანონით დადგენილი უფლებამოსილების ფარგლებში. კანონი აგრეთვე განმარტავს არასათანადო ზემოქმედებასა და არასამართლებრივ ჩარევას: ეს არის პირის ქმედება — ზემოქმედება, ჩარევა, ხელის შეშლა ან სხვაგვარი ზეგავლენა ორგანოში მიმდინარე განხილვების შედეგებზე, გადაწყვეტილებების მიღებაზე, თავისუფალ და დამოუკიდებელ მსჯელობაზე ან აპარატის თანამშრომელთა საქმიანობაზე — ისეთი გზით, რომელიც არ შეესაბამება კანონმდებლობას, სარგებლის ან განსაკუთრებული მოპყრობის მიღების მიზნით. კომისიის წევრად კი განმარტებულია პირი, რომელიც კანონით დადგენილი წესით, სათანადო აქტის საფუძველზე არის დანიშნული ამ ორგანოს წევრად.
დამოუკიდებლობის პრინციპები და ჩარევის აკრძალვა
ორგანო თავის საქმიანობაში ხელმძღვანელობს დამოუკიდებლობის, საჯაროობისა და პასუხისმგებლობის პრინციპებით. დაუშვებელია ორგანოს საქმიანობაში ჩარევა, ამ საქმიანობის კონტროლი და მასთან დაკავშირებული ანგარიშის მოთხოვნა, თუ ეს პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული შესაბამისი კანონით. ორგანო და კომისიის წევრი თავიანთი საქმიანობის ფარგლებში დამოუკიდებელია და ემორჩილება მხოლოდ საქართველოს კანონმდებლობას. დამოუკიდებლობის განმსაზღვრელი ძირითადი პრინციპები კანონით ასე ჩამოყალიბებულია:
- ორგანოს მიმართ ნებისმიერი სახის კონტროლის დაუშვებლობა; ანგარიშის წარდგენა მხოლოდ საქართველოს პრეზიდენტისთვის, საქართველოს მთავრობისა და საქართველოს პარლამენტისთვის, შესაბამისი კანონით დადგენილი წესით;
- ორგანოსა და კომისიის წევრის პასუხისმგებლობის განსაზღვრა სასამართლოს მეშვეობით, თუ საქართველოს კანონმდებლობით სხვა რამ არ არის დადგენილი;
- კომისიის წევრთა დანიშვნა მხოლოდ შესაბამისი კანონით დადგენილი წესით;
- შესაბამისი კანონით მინიჭებული საჯარო ფუნქციების — მათ შორის, ლიცენზიის მფლობელთა და მომხმარებელთა ინტერესების დაბალანსების ფუნქციის — სხვა ორგანოებისა და კერძო სამართლის პირებისთვის გადაცემის დაუშვებლობა;
- ორგანოს სამართლებრივი გამიჯვნა და ფუნქციური დამოუკიდებლობა ნებისმიერი საჯარო დაწესებულებისა და კერძო სამართლის იურიდიული პირისგან;
- მარეგულირებელი უფლებამოსილების განხორციელებისას ორგანოს წევრისა და აპარატში დასაქმებული პირის დამოუკიდებლობა ნებისმიერი საჯარო ან კომერციული ინტერესისგან, მათ შორის, სამთავრობო ან სხვა საჯარო დაწესებულებისა და კერძო სამართლის იურიდიული პირის ზეგავლენისგან;
- ნებისმიერი პოლიტიკური ორგანოსგან დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების მიღების, საკუთარი განცალკევებული წლიური ბიუჯეტის ქონისა და მისი დამოუკიდებლად განკარგვის, აგრეთვე ადეკვატური ადამიანური და ფინანსური რესურსების ქონის უფლება.
კანონი აქვე მკაფიო კრიტერიუმს აწესებს: თუ ორგანო ამ პრინციპებს ერთდროულად არ იყენებს ან განსხვავებული წესებითა და პროცედურებით მოქმედებს, იგი ეროვნულ მარეგულირებელ ორგანოდ არ ჩაითვლება. მხოლოდ თვით ორგანოს აქვს უფლება, სრულად განახორციელოს უფლებამოსილება მისთვის დელეგირებულ საკითხებზე: ორმაგი, თანხვდენილი მარეგულირებელი უფლებამოსილება დაუშვებელია, ხოლო ნებისმიერი პირის მცდელობა — განახორციელოს იურისდიქცია ორგანოს უფლებამოსილების სფეროზე — უკანონოა და შედეგებს იურიდიული ძალა არ აქვთ. ორგანოს შეუძლია გაწევრდეს საერთაშორისო ორგანიზაციებში (ასოციაციებში) და ფონდებში, მიიღოს კონსულტაციები და სხვაგვარად თანამშრომლობდეს იგივე ან მსგავსი უფლებამოსილების სფეროს მქონე სუბიექტებთან; თუმცა დაუშვებელია, ორგანომ დადოს ისეთი ხელშეკრულება, რომელიც საქართველოს გარკვეულ ვალდებულებებს აკისრებს, გარდა კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემთხვევებისა.
ორგანოს შექმნა და ფინანსური დამოუკიდებლობა
ორგანოს წევრებს ირჩევს საქართველოს პარლამენტი; კანდიდატურებს საქართველოს მთავრობის წარდგინებით საქართველოს პრეზიდენტი წარუდგენს პარლამენტს ასარჩევად. ორგანოს ფინანსური საფუძველი რეგულაციის საფასურია: ხარჯები ფინანსდება ამ საფასურიდან და კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა შემოსავლებიდან. ყველა პირი, რომელიც ახორციელებს ან აპირებს განახორციელოს საქმიანობა ორგანოს უფლებამოსილების სფეროში, ვალდებულია გადაიხადოს რეგულაციის საფასური.
საფასური ისე უნდა დადგინდეს, რომ საკმარისი იყოს ორგანოს ბიუჯეტით განსაზღვრული ხარჯების დასაფარავად. იგი გადაირიცხება ცალკე საბანკო ანგარიშზე, ორგანოს სარგებლობისთვის, და ორგანოს ექნება მისი მიზნობრივი გამოყენების სრული უფლებამოსილება. მიმდინარე წელს გამოუყენებელი სახსრები გადადის მომდევნო წლის ანგარიშში და გაითვალისწინება რეგულაციის საფასურის ცვლილებისას. საყურადღებოა, რომ ორგანოს მიერ რეგულაციის საფასურის მიღება ეკონომიკურ საქმიანობად არ მოიაზრება.
მარეგულირებელი უფლებამოსილებები: ნორმატიული აქტები, ლიცენზიები, ტარიფები და დავები
თავისი კომპეტენციის ფარგლებში ეროვნული მარეგულირებელი ორგანო ახორციელებს შემდეგ უფლებამოსილებებს:
- მიიღოს სამართლებრივი ხასიათის ზოგადსავალდებულო ქცევის წესები — ნორმატიული აქტები;
- სრულად განახორციელოს სალიცენზიო და სანებართვო უფლებამოსილება: გასცეს ლიცენზიები და ნებართვები, შეაჩეროს მათი მოქმედება, გააგრძელოს მათი მოქმედების ვადა, მოახდინოს მათი მოდიფიცირება ან გააუქმოს ისინი;
- დაადგინოს და არეგულიროს ტარიფები თავისი კომპეტენციის სფეროში, კანონით გათვალისწინებულ ფარგლებში;
- გადაწყვიტოს მისი კომპეტენციისთვის მიკუთვნებულ საკითხებთან დაკავშირებული დავები ლიცენზიების ან/და ნებართვების მფლობელებს შორის ან ამ მფლობელებსა და მომხმარებლებს შორის.
სალიცენზიო და სატარიფო უფლებამოსილებების განხორციელების თაობაზე ორგანო ვალდებულია მოაწყოს საჯარო განხილვები საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით დადგენილი წესით. ასეთი პროცედურის გარეშე მიღებული გადაწყვეტილება ბათილია — ეს მოთხოვნა არ ვრცელდება მხოლოდ კანონის ამოქმედებამდე მიღებულ გადაწყვეტილებებზე. დავებთან დაკავშირებულ საკითხებზე მიღებული ორგანოს გადაწყვეტილებების გასაჩივრება სასამართლოში შესაძლებელია ამავე კანონით დადგენილი წესით, ხოლო ორგანოს გადაწყვეტილების გადასინჯვის უფლება, საერთო წესით, მხოლოდ სასამართლოს აქვს.
მომხმარებლის უფლებების დაცვა და საჯარო მოსმენის წესი
ორგანოს ერთ-ერთი ძირითადი ფუნქციაა მომხმარებელთა საჯარო ინფორმაციით უზრუნველყოფა და მათი განცხადებებისა და საჩივრების განხილვა და გადაწყვეტა; განცხადებები და საჩივრები მიიღება ყოველ სამუშაო დღეს. მომხმარებლის განცხადება და საჩივარი განიხილება საჯარო მოსმენის წესით, გარდა ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით დადგენილი გამონაკლისებისა და იმ შემთხვევებისა, როდესაც სადავო საკითხების გადაწყვეტა ორგანიზებულ პროცედურებს არ მოითხოვს. ორგანო ვალდებულია დაინტერესებული მხარეები საჯარო მოსმენის გამართვამდე არანაკლებ 7 დღით ადრე მოიწვიოს. მოწვევის შესახებ ცნობის გამოქვეყნება შესაძლებელია ნებისმიერი საშუალებით; ცნობაში უნდა მიეთითოს მოსმენაზე განსახილველი საკითხი, მოსმენის გამართვის თარიღი, ადგილი და დრო.
საჯარო მოსმენას თავმჯდომარეობს უფლებამოსილი თანამდებობის პირი, რომელიც ვალდებულია უზრუნველყოს საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებათა გამოკვლევა, საკითხთან დაკავშირებული დოკუმენტაციის გამოთხოვა და დამსწრე პირთა მიერ საკუთარი აზრის გამოთქმის უფლების განხორციელება; მოსმენის შესახებ ოქმი დგება კანონმდებლობით დადგენილი წესით. საჯარო მოსმენის ძირითადი მიზანია მხარეთა შორის სადავო საკითხის მორიგებით გადაწყვეტა. მოსმენის საფუძველზე ორგანო იღებს გადაწყვეტილებას, რომლის შესრულება მხარეებისთვის სავალდებულოა და რომლის გასაჩივრებაც შესაძლებელია დადგენილი წესითა და დადგენილ ვადებში.
მომხმარებელთა ინტერესების დაცვის დამატებითი გარანტიების შესაქმნელად მარეგულირებელი ორგანოსთან, მარეგულირებელი კომისიის აპარატისგან დამოუკიდებლად, ყალიბდება მომხმარებელთა ინტერესების საზოგადოებრივი დამცველის სამსახური. განცხადებებისა და საჩივრების განხილვისა და გადაწყვეტის სხვა პროცედურულ საკითხებს განსაზღვრავს თვით ორგანო საკუთარი გადაწყვეტილებით.
სხდომები, კონფიდენციალობა და ანგარიშგება
ორგანოს სხდომები საჯაროა, გარდა შესაბამისი კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა; გადაწყვეტილებები ქვეყნდება დადგენილი წესით. ორგანო ვალდებულია სხდომების ოქმები და სხვა სათანადო დოკუმენტაცია შეინახოს არანაკლებ 7 წლით. კომისიის წევრსა და დაინტერესებულ პირებს უფლება აქვთ, დაუბრკოლებლად მიიღონ ორგანოში არსებული ყველა ჩანაწერი და სხვა დოკუმენტი. ორგანოს ყველა გადაწყვეტილება, ჩანაწერი და სხვა დოკუმენტი ხელმისაწვდომია საჯარო განხილვისთვის, ხოლო ორგანოში არსებული ინფორმაციის კონფიდენციალობის დაცვის წესს თვით ორგანო განსაზღვრავს საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამესად.
ანგარიშგების სფეროში ორგანო ყოველწლიურად ამზადებს საქმიანობის შესახებ ანგარიშს და ატარებს თავისი ხარჯებისა და ბუღალტერიის ანგარიშების ფინანსურ აუდიტს ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამესად. ადმინისტრაციული და კაპიტალური ხარჯების აუდიტს ატარებს სახელმწიფო აუდიტის სამსახური შესაბამელი ორგანული კანონით დადგენილი წესით. საბოლოოდ, ორგანო საჯაროდ აქვეყნებს საქმიანობის ანგარიშსა და ფინანსური აუდიტის შედეგებს — ასე რომ, რეგულირებულ ბიზნესსა და მომხმარებელს შესაძლებლობა აქვს, გაეცნოს მარეგულირებლის საქმიანობისა და ხარჯების შესახებ ინფორმაციას.
გადაწყვეტილების გასაჩივრება
ეროვნული მარეგულირებელი ორგანოს გადაწყვეტილება, მისი განსჯადობის შესაბამებად, შეიძლება გასაჩივრდეს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსა და საქართველოს საერთო სასამართლოებში. პრაქტიკაში ეს მოიცავს ორგანოს ნებისმიერ აქტს: ლიცენზიის ან ნებართვის გაუქმებას, ტარიფის დადგენას, დავაზე გამოტანილ გადაწყვეტილებას თუ მომხმარებლის საჩივართან დაკავშირებულ აქტს — ყოველი მათგანი სასამართლო კონტროლის საგანია. კანონი გასაჩივრების ვადებს თავად არ განსაზღვრავს: ისინი დაწესებულია დადგენილი წესით, ამიტომ გასაჩივრებისას მნიშვნელოვანია ვადების დროულად გამოყენება. თუ თქვენი ბიზნესი რეგულირებად სფეროში მოქმედებს, კანონით დადგენილი დამოუკიდებლობის, საჯაროობისა და გამჭვირვალობის გარანტიები სწორედ ის ინსტრუმენტებია, რომლებითაც შეგიძლიათ დაიცვათ თქვენი ინტერესები მარეგულირებელ ორგანოსთან ურთიერთობაში.