მსჯავრდების შემდგომი გამოყენება სისხლის სამართალში იმ შესაძლებლობების ერთობლიობაა, რომლითაც გამამტყუნებელი განაჩენის აღსრულება დროით, ჯანმრთელობით, ასაკით ან შეწყალებით შეიძლება დასრულდეს სასჯელის სრულად მოხდამდე. ქვემოთ განვმარტავთ ხანდაზმულობის ვადებს, უვადო სასჯელის გადასინჯვას, ავადმყოფობისა და ასაკის გამო გათავისუფლებასა და შეწყალებას.
სასჯელის აღსრულების ხანდაზმულობა
გამამტყუნებელი განაჩენის აღსრულებას კანონი დროით ზღუდავს: მსჯავრდებული თავისუფლდება სასჯელის მოხდისგან, თუ კანონიერ ძალაში შესული გამამტყუნებელი განაჩენი არ აღსრულდა ორ წელში იმ დანაშაულის ჩადენიდან, რომლისთვისაც გათვალისწინებული მაქსიმალური სასჯელი ორი წლით თავისუფლების აღკვეთას არ აღემატება; ექვს წელში — სხვა, ნაკლებად მძიმე დანაშაულისთვის მსჯავრდების დროს; ათ წელში — მძიმე დანაშაულისთვის მსჯავრდების დროს; და თხუთმეტ წელში — განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისთვის მსჯავრდების დროს. ხანდაზმულობის დინება შეჩერდება, თუ მსჯავრდებულმა თავი აარიდა სასჯელის მოხდას; ამ შემთხვევაში ვადა განახლდება დაკავების ან ბრალის აღიარებით გამოცხადების მომენტიდან, ხოლო თავის არიდებამდე გასული დრო ხანდაზმულობის ვადაში ითვლება — ეს წესი მსჯავრდებულს მიზანშისაწიფად გაქცევის გამართლების საშუალებას არ აძლევს: დრო, როცა ის მართლწესრიგით მოქმედებდა, ვადას ამცირებს, ხოლო ფარულობის პერიოდი ვადის დინებას აჩერებს და აღსრულებადობას ინარჩუნებს. უვადო თავისუფლების აღკვეთის შემთხვევაში ხანდაზმულობის გამოყენების საკითხს სასამართლო წყვეტს, და თუ გამოყენებას შეუძლებლად მიიჩნევს, უვადო თავისუფლების აღკვეთა შეიცვლება ვადიანით. ხანდაზმულობა არ გამოიყენება საერთაშორისო ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ შემთხვევაში, ხოლო მისი დინება იმ ვადით ჩერდება, რა ვადითაც პირს იმუნიტეტი იცავს. ამგვარად, ხანდაზმულობის ინსტიტუტი სასჯელის აღსრულების რეალურ შესაძლებლობას ეყრდნობა და არა კალენდარულ მექანიკურ დენას — დრო, როცა პირი კანონით დაცულია ან მართლწესრიგით ცხოვრობს, სახელმწიფოს არ ეთვლება.
უვადო თავისუფლების აღკვეთის გადასინჯვა
ცალკე მექანიზმი ეხება უვადო თავისუფლების აღკვეთით დასჯილ პირებს: თუ მსჯავრდებულმა ფაქტობრივად მოიხადა თავისუფლების აღკვეთის ოცი წელი და წარმატებით გაიარა გათავისუფლებისთვის მომზადების პროგრამა, სასამართლო უფლებამოსილია ის პირობით გაათავისუფლოს სასჯელის შემდგომი მოხდისგან კანონით გათვალისწინებული გამოსაცდელი ვადით. გადაწყვეტილება მიიღება პროგრამის შემაჯამებელი ანგარიშის საფუძველზე, დანაშაულის ხასიათის, მსჯავრდებულის ქცევის, წარსულში დანაშაულის ჩადენის ფაქტის, ნასამართლობის, განმეორებითი დანაშაულის რისკის, ოჯახური პირობებისა და პიროვნების გათვალისწინებით. გამოსაცდელ ვადაში ახალი განზრახი დანაშაული გათავისუფლების გაუქმებას და ახალ სასჯელს იწვევს, გაუფრთხილებლობითი დანაშაულის შემთხვევაში კი გაუქმების ან ძალაში დატოვების საკითხს სასამართლო წყვეტს.