პირობით ვადამდე გათავისუფლების არსი
ხალხში გავრცელებული სიტყვა „უდო“ რუსული მემკვიდრეობის კოლოქვიალიზმია; ქართულ სამართალში ეს ინსტიტუტი პირობით ვადამდე გათავისუფლებად იწოდება და საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის ცალკე ნორმით არის დარეგულირებული. მისი არსი მდგომარეობს იმაში, რომ მსჯავრდებული სასჯელის მოხდისგან ადრე თავისუფლდება, თუ დადგინდება, რომ მისი გამოსწორებისთვის საჭირო აღარ არის დანიშნული სასჯელის მთლიანად მოხდა. ეს გადაწყვეტილება არც ავტომატურია და არც შეწყალებას წარმოადგენს — ის დამოკიდებულია კანონით გათვალისწინებულ პირობებზე, მოხდილი ვადის წილსა და მსჯავრდებულის ქცევაზე, ამიტომ სწორად აწყობილი პოზიცია ხშირად განსაზღვრავს შედეგს.
ვინ წყვეტს გათავისუფლების საკითხს
კანონი განასხვავებს გადაწყვეტილების მიმღებ ორგანოს სასჯელის სახის მიხედვით. პირს, რომელსაც სასჯელის სახით დანიშნული აქვს საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომა, გამასწორებელი სამუშაო, სამხედრო პირის სამსახურებრივი შეზღუდვა ან შინაპატიმრობა, შეიძლება გაათავისუფლოს სასამართლომ, თუ მიიჩნევს, რომ მისი გამოსწორებისთვის საჭირო აღარ არის სასჯელის მთლიანად მოხდა. ვადიანი თავისუფლების აღკვეთის დროს, გარდა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მოთავსებული მსჯავრდებულისა, ამავე შეფასებას ახდენს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სპეციალური პენიტენციური საქვეუწყებო დაწესებულების ადგილობრივი საბჭო. გათავისუფლებული პირი შეიძლება მთლიანად ან ნაწილობრივ გათავისუფლდეს დამატებითი სასჯელის მოხდისგანაც. გათავისუფლებული მსჯავრდებულის ყოფაქცევის კონტროლს ახორციელებს დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ბიურო, ხოლო სამხედრო მოსამსახურისას — სამხედრო ნაწილის ხელმძღვანელობა.
მოხდილი ვადის აუცილებელი წილები
პირობით ვადამდე გათავისუფლება შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ მსჯავრდებულმა ფაქტობრივად მოიხადა კანონით განსაზღვრული წილი. ნაკლებად მძიმე დანაშაულისთვის მოსახდელი სასჯელის ვადის არანაკლებ ნახევარი; მძიმე დანაშაულისთვის — არანაკლებ ორი მესამედი; განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისთვის — არანაკლებ სამი მეოთხედი. უფრო მკაცრი წესი მოქმედებს იმ პირებზე, რომლებსაც წინათ უკვე ჰქონდათ მიღებული პირობით ვადამდე გათავისუფლება და ის გაუქმდა, ანდა სასჯელის მოუხდელი ნაწილი შეეცვალათ უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით და შეცვლილი სასჯელი გაუქმდა — ასეთ შემთხვევებში აუცილებელია სასჯელის ვადის არანაკლესი სამი მეოთხედის ფაქტობრივი მოხდა. თავისუფლების აღკვეთის ფაქტობრივად მოხდილი ვადა არ უნდა იყოს ექვს თვეზე ნაკლები. განსაკუთრებული გაანგარიშებანიც არსებობს: საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომით გათავისუფლებულობისას ამ სახით ფაქტობრივად მოხდილი სასჯელი ჩაითვლის საჭირო ვადაში ხუთი საათის ერთ დღედ გაანგარიშებით, შინაპატიმრობისას კი — შინაპატიმრობის ერთი დღე თავისუფლების აღკვეთის ერთ დღედ.
გათავისუფლებისას დაკისრებული მოვალეობები
პირობით ვადამდე გათავისუფლებისას მსჯავრდებულს შეიძლება დაეკისროს მოვალეობათა იგივე კატალოგი, რაც პირობითი მსჯავრის დროს გამოიყენება, და მან ეს მოვალეობა უნდა შეასრულოს სასჯელის მოუხდელი ნაწილის ვადაში. სასამართლოს შეუძლია აუკრძალოს მუდმივი ბინადრობის ადგილის შეცვლა დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ბიუროს ნებართვის გარეშე, აუკრძალოს ურთიერთობა იმასთან, ვინც შეიძლება ჩააბას ანტისაზოგადოებრივ საქმიანობაში, აუკრძალოს განსაზღვრული ადგილების მონახულება, დაავალოს ოჯახის მატერიალური მხარდაჭერა, ალკოჰოლიზმის, ნარკომანიის, ტოქსიკომანიის ან ვენერიული სენის მკურნალობის კურსის გავლა. ოჯახური დანაშაულის ჩამდენ პირს შეიძლება დაეკისროს ძალადობრივი დამოკიდებულებისა და ქცევის შეცვლაზე ორიენტირებული სავალდებულო სწავლების კურსიც. კანონი სასამართლოს უფლებას აძლევს დააკისროს სხვა მოვალეობაც, რომელიც ხელს შეუწყობს მსჯავრდებულის გამოსწორებას.
გაუქმების საფუძვლები
პირობით ვადამდე გათავისუფლება შექცევადია. თუ მსჯავრდებულმა სასჯელის მოუხდელ ვადაში ჯიუტად თავი აარიდა დაკისრებული მოვალეობის შესრულებას, სასამართლოს შეუძლია კონტროლის ორგანოების წარდგინებით დაადგინოს გათავისუფლების გაუქმება და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის აღსრულება. თუ მან გაუფრთხილებლობითი დანაშაული ჩაიდინა, გაუქმების ან ძალაში დატოვების საკითხს სასამართლო წყვეტს. განზრახი დანაშაულის ჩადენის შემთხვევაში სასამართლო მსჯავრდებულს სასჯელს დაუნიშნავს კოდექსით გათვალისწინებული შესაბამისი წესით, და იმავე წესით ინიშნება სასჯელი გაუფრთხილებლობითი დანაშაულისთვისაც, თუ სასამართლო გააუქმებს გათავისუფლებას. ამ ნიშნების სისწორე — განსაკუთრებით ჯიუტი არიდების დადგენა — დაცვისთვის ცენტრალური საკამათო საკითხია, რადგან ზუსტად აქ იწყება ხშირად მოუხდელი ვადის აღდგენა.
სასჯელის მოუხდელი ნაწილის შეცვლა
პირობით ვადამდე გათავისუფლებას გასჭირვდება მეზობელი მექანიზმი — სასჯელის მოუხდელი ნაწილის შეცვლა უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით. ნაკლებად მძიმე დანაშაულისთვის თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულს ადგილობრივი საბჭო შეუძლია ყოფაქცევის გათვალისწინებით შეუცვალოს მოუხდელი ნაწილი უფრო მსუბუქი სასჯელით, თუ მსჯავრდებულმა ფაქტობრივად მოიხადა დანიშნული სასჯელის ვადის არანაკლეს ერთი მესამედი. ამავე წილის მოხდა აუცილებელია საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომით ან შინაპატიმრობით შეცვლისთვისაც, მძიმე დანაშაულისთვის ამ მიზნით საჭიროა არანაკლეს ნახევარი, განსაკუთრებით მძიმესთვის — არანაკლეს ორი მესამედი, ხოლო წინათ გაუქმებული გათავისუფლების ან გაუქმებული შეცვლილი სასჯელის შემთხვევაში — ორი მესამედი; ასეთი შეცვლისას ფაქტობრივად მოხდილი თავისუფლების აღკვეთის ვადა არ უნდა იყოს სამ თვეზე ნაკლები. უვადო თავისუფლების აღკვეთის შემთხვევაში შეცვლა შესაძლებელია მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მსჯავრდებულმა ფაქტობრივად მოიხადა თხუთმეტი წელი და წარმატებით გაიარა გათავისუფლებისთვის მომზადების პროგრამა, თუ სასამართლო მიიჩნევს, რომ სასჯელის მოხდის გაგრძელება საჭირო აღარ არის; ასეთ დროს შინაპატიმრობა შეიძლება შეეცვალოს არანაკლებ ხუთი და არაუმეტეს ათი წლის ვადით, საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომა — იმავე ვადით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე მომსახურებას ახორციელებენ სისხლის სამართლისა და სასჯელაღსრულების საკითხებზე მომუშავე ადვოკატები. ჩვენ განვაცალკევებთ მსჯავრდებულის პიროვნულ მდგომარეობას დოკუმენტების ფორმალურ შეფასებისგან, ვამოწმებთ მოხდილი ვადის წილების გაანგარიშებას, დაკისრებული მოვალეობების შესრულების ფაქტებს და გაუქმების საფუძვლების სისწორეს.
დაგვიკავშირდით Legal.ge-ის საშუალებით — დაგეხმარებით განაცხადის მომზადებაში, წარმოვადგენთ მსჯავრდებულის ინტერესებს საბჭოს განხილვასა და სასამართლოში და დავიცავთ უკანონო გაუქმებისგან.