ნასამართლობის ცნება და მისი მნიშვნელობა
მსჯავრდებულისთვის სასჯელის მოხდა საქმის დასასრული არ არის: გამამტყუნებელი განაჩენის კანონიერ ძალაში შესვლის დღიდან ნასამართლობის გაქარწყლების ან მოხსნის მომენტამდე პირი ნასამართლევად ითვლება, და ეს ეგზისტენციალური ფაქტორია — ნასამართლობა მხედველობაში მიიღება სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის, დანაშაულის კვალიფიკაციისა და სისხლისსამართლებრივი ზემოქმედების ღონისძიების საკითხის გადაწყვეტისას. რეალურად ეს ნიშნავს, რომ მოხდილი სასჯელი კვლავ იმუშავებს ახალ საქმეზე და ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც — დასაქმების, სხვადასხვა უფლებამოსილების მოპოვებისას. აღვნიშნავთ აგრეთვე, რომ ამ გვერდის ქართული სათაური ავტომატური თარგმანის შედეგად დამახინჯებულია და რედაქციულ შესწორებას საჭიროებს; გვერდის ფაქტობრივი საგანი სწორედ განაჩენის შემდგომი შედეგები — ნასამართლობა, მისი გაქარწყლება და მოხსნაა; ქვემოთ შეჯამებულია ის, რაც სისხლის სამართლის კოდექსით არის დადგენილი.
ნასამართლობის გაქარწყლების ვადები
კანონი განსაზღვრავს, რომ სასჯელისაგან გათავისუფლებული პირი ნასამართლობის არმქონედ ითვლება, ხოლო დასჯილი პირისთვის ნასამართლობა დროის გარკვეულ ვადაში ქარწყლდება. ვადები დანაშაულის კატეგორიისა და სასჯელის სახის მიხედვით განისაზღვრება: პირობით მსჯავრდებულის ნასამართლობა ქარწყლდება გამოსაცდელი ვადის გასვლის შემდეგ; თავისუფლების აღკვეთაზე უფრო მსუბუქი სასჯელით დასჯილისა — სასჯელის მოხდიდან ერთი წლის შემდეგ; ნაკლებად მძიმე დანაშაულისთვის თავისუფლების აღკვეთით დასჯილისა — მოხდიდან სამი წლის შემდეგ; მძიმე დანაშაულისთვის — ექვსი წლის შემდეგ; განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისთვის — რვა წლის შემდეგ. თუ მსჯავრდებული კანონით დადგენილი წესით ვადამდე გათავისუფლდა ან მას მოუხდელი ნაწილი შეეცვალა უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით, გაქარწყლების ვადა შესაბამისად გამოითვლება ფაქტობრივად მოხდილი ვადიდან ან შეცვლილი სასჯელის მოხდის მომენტიდან. გაქარწყლებული ან მოხსნილი ნასამართლობა კანონის თანახმად აღარ მიიღება მხედველობაში პასუხისმგებლობის, კვალიფიკაციისა თუ ზემოქმედების საკითხების გადაწყვეტისას.
ნასამართლობის ვადამდე მოხსნა და რეციდივის კავშირი
კანონი ადრეულ მოხსნასაც ითვალისწინებს: თუ სასჯელის მოხდის შემდეგ მსჯავრდებული უმწიკვლოდ იქცეოდა, მისი თხოვნით სასამართლოს შეუძლია მოუხსნას ნასამართლობა გაქარწყლების ვადის გასვლამდე. ეს ინსტიტუტი პრაქტიკულად მნიშვნელოვანია იმ პირებისთვის, რომლებსაც სასჯელის მოხდის შემდეგ დიდი ხნის უმწიკვლო ცხოვრება აქვთ, მაგრამ ოფიციალური ჩანაწერი კვლავ ხელს უშლის. მეორე მიმართულება რეციდივია: დანაშაულის რეციდივი ნიშნავს წინათ განზრახ დანაშაულისთვის ნასამართლევი პირის მიერ განზრახი დანაშაულის ჩადენას, და რეციდივის დადგენისას მხედველობაში არ მიიღება ნასამართლობა თვრამეტ წლამდე ჩადენილი დანაშაულისთვის, აგრეთვე მოხსნილი ან გაქარწყლებული ნასამართლობა. რეციდივის შემთხვევაში კანონით გათვალისწინებულ ფარგლებში შეიძლება დაინიშნოს უფრო მკაცრი სასჯელი — აქედან ცხადია, რატომ არის ნასამართლობის სტატუსი და მისი გაქარწყლება თითოეული წინა საქმის ცოდნასთან პირდაპირ დაკავშირებული. ამიტომ პრაქტიკული პირველი ნაბიჯი ყოველთვის ანკეტაა: რომელი განაჩენებია ძალაში, რომელი მუხლებით, რა სასჯელი იყო დანიშნული, როდის დასრულდა მისი მოხდა და გადმოიცა თუ არა გაქარწყლების ვადა — ამ კითხვებზე პასუხის გარეშე ვერც რეციდივის რისკს შეაფასებთ და ვერც მოხსნის შესაძლებლობას.
შეწყალება — პრეზიდენტის ინდივიდუალური აქტი
კოდექსი ცალკე გზად განიხილავს შეწყალებას. შეწყალებას ახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტი ინდივიდუალურად განსაზღვრული პირის მიმართ, პრეზიდენტის ბრძანებულებით დადგენილი წესით. შეწყალების აქტით მსჯავრდებული შეიძლება გათავისუფლდეს სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან, ანდა მისთვის დანიშნული სასჯელი შემცირდეს ან შეიცვალოს უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით; სასჯელმოხდილს კი შეწყალების აქტით შეიძლება მოეხსნას ნასამართლობა. აი ამ უკანასკნელ ეფექტზე უნდა მივაქციოთ ყურადღება: ვადებით გაქარწყლებასთან ერთად შეწყალება ერთადერთი გზაა, რომლითაც ნასამართლობა დროზე ადრე ქარწყლდება. ამერიკულ სისტემაში ცნობილი სასამართლოს განკარგულებით ჩანაწერის ამოშლის ცალკე პროცედურა ქართულ სისხლის სამართალში არ არსებობს — გაქარწყლება დროის მიწევით ავტომატურად ხდება, ხოლო ვადამდე მოხსნა მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილებით უმწიკვლო ქცევაზე ან პრეზიდენტის შეწყალების აქტით არის შესაძლებელი.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ ნასამართლობასა და მის გაქარწყლებასთან დაკავშირებულ ყველაზე ხშირ კითხვებს.
როდის ითვლება პირი ნასამართლევად?
გამამტყუნებელი განაჩენის კანონიერ ძალაში შესვლის დღიდან ნასამართლობის გაქარწყლების ან მოხსნის მომენტამდე; სასჯელისაგან გათავისუფლებული კი ნასამართლობის არმქონედ ითვლება.
რა ვადაში ქარწყლდება ნასამართლობა?
პირობით მსჯავრდებულისა — გამოსაცდელი ვადის გასვლის შემდეგ; უფრო მსუბუქი სასჯელით დასჯილისა — ერთი წლის, ნაკლებად მძიმე დანაშაულზე თავისუფლების აღკვეთით — სამი წლის, მძიმეზე — ექვსი წლის, განსაკუთრებით მძიმეზე — რვა წლის შემდეგ.
შეიძლება თუ არა ნასამართლობის ვადამდე მოხსნა?
დიახ — უმწიკვლო ქცევის შემთხვევაში პირის თხოვნით სასამართლოს შეუძლია მოხსნა, ასევე სასჯელმოხდილს ნასამართლობა შეიძლება მოეხსნას პრეზიდენტის შეწყალების აქტით.
ითვლება თუ არა რეციდივში გაქარწყლებული ნასამართლობა?
არა — რეციდივის დადგენისას მოხსნილი ან გაქარწყლებული ნასამართლობა, ისევე როგორც თვრამეტ წლამდე ჩადენილი დანაშაულის ნასამართლობა, მხედველობაში არ მიიღება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ნასამართლობის სტატუსის განსაზღვრა, გაქარწყლების ვადების გამოთვლა ან ვადამდე მოხსნის თხოვნის მომზადება საჭიროებს როგორც კოდექსის ზუსტ ცოდნას, ისე წინა საქმეების დოკუმენტებზე წვდომას. Legal.ge-ზე შეგიძლიათ დაუკავშირდეთ სისხლის სამართლის გამოცდილ ადვოკატს, რომელიც შეაფასებს თქვენს შემთხვევას, დაგეხმარებთ მოხსნის ან შეწყალების განაცხადის მომზადებაში და დაიცავს თქვენს უფლებებს სასამართლოში. შეავსეთ მოთხოვნა საიტზე და მიიღეთ კვალიფიციური დახმარება.