ნავთობისა და გაზის სამართლებრივი რეგულირების საფუძველი
საქართველოში ნავთობისა და გაზის ოპერაციები, ბუნებრივი წყალბადის ოპერაციები და ნავთობის გადამუშავების, გაზის დამუშავების ან ტრანსპორტირების საქმიანობა ხორციელდება საქართველოს კონსტიტუციის, საერთაშორისო ხელშეკრულებების, ნავთობისა და გაზის შესახებ კანონისა და სხვა ნორმატიული აქტების შესაბამისად. კანონის მიზანია რესურსების ათვისებისა და დამუშავების ერთიანი სამართლებრივი ბაზის შექმნა, ინვესტიციების მოზიდვის ხელშეწყობა და მონაწილე სუბიექტების კანონიერი ინტერესების დაცვა, სახელმწიფო რეგულირების, ზედამხედველობისა და კონტროლის ეფექტიანი ბაზის ჩამოყალიბება, სახელმწიფოსა და ინვესტორს შორის ხელშეკრულებების ძირითადი პრინციპების განსაზღვრა, ეროვნული სანავთობო კომპანიისა და მარეგულირებელი ორგანოს ფუნქციების დადგენა და სატრანსპორტო საშუალებასთან მესამე მხარის დაშვების უზრუნველყოფა. ტენდერში ან აუქციონში მონაწილეობის ყველა პირობა და მოთხოვნა უნდა დაეფუძნოს ამ კანონსა და წიაღის შესახებ კანონს.
საკუთრება რესურსებზე და სუვერენული უფლებები
კანონის ერთ-ერთი საფუძვლიანი დებულება საკუთრებას ეხება: საქართველოს წიაღში არსებული ნავთობისა და გაზის რესურსები და ბუნებრივი წყალბადის რესურსები სახელმწიფოს საკუთრებაა. მიწის საკუთრების უფლება არ გულისხმობს ამ მიწის წიაღში არსებული რესურსების საკუთრების ან ექსპლუატაციის უფლებას. საქართველოს გააჩნია თავის ხმელეთსა და კონტინენტურ შელფზე არსებული რესურსების ძებნა-ძიებისა და ექსპლუატაციის ექსკლუზიური და სუვერენული უფლება. მოპოვებულ ნავთობზე, გაზსა და ბუნებრივ წყალბადზე საკუთრების უფლება ხელშეკრულების შესაბამისად განისაზღვრება. მოპოვებულად ითვლება აგრეთვე მიწისქვეშა რეზერვუარში შესანახად მოთავსებული ნავთობი, გაზი და ბუნებრივი წყალბადი, ხოლო რეზერვუარში საწარმოო მიზნით დაბრუნებული რესურსი მარაგების ნაწილად ითვლება და მოპოვებულად არ ჩაითვლება. ეს განსხვავება გადამწყვეტია პროდუქციის განაწილებისა და საგადასახადო დათვლებისთვის.
ხელშეკრულებების ფორმები
სახელმწიფოსა და ინვესტორს შორის ურთიერთობის ძირითადი ფორმებია პროდუქციის წილობრივი განაწილების ხელშეკრულება, სარისკო მომსახურების ხელშეკრულება და მომსახურების ხელშეკრულება; მათ გარდა შესაძლებელია სხვა სახის ხელშეკრულებებიც. სააგენტო უფლებამოსილია მოამზადოს და გამოიყენოს ამ ფორმების მოდელური ხელშეკრულებები. თითოეული ფორმა რისკებსა და შემოსავლებს სხვადასხვანაირად ანაწილებს, ამიტომ არჩევანი დამოკიდებულია ინვესტორის მზაობაზე გეოლოგიურ რისკზე. ხელშეკრულების მომზადება, ხელმოწერა და შეწყვეტა ხორციელდება კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად, ხოლო თუ კანონის ამოქმედების შემდეგ საკანონმდებლო ცვლილებები გააუარესებს სუბიექტის ეკონომიკურ მდგომარეობას, ხელშეკრულებაში შეიძლება შეტანილი იქნეს ცვლილებები, რომლებიც სუბიექტს კომპენსაციას ანიჭებს — გარდა გარემოს, კულტურული მემკვიდრეობისა და საწარმოო უსაფრთხოების მოთხოვნებთან დაკავშირებული ცვლილებებისა. ეს სტაბილურობის გარანტია ინვესტორისთვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დაცვის მექანიზმია.
დავების განხილვა
ხელშეკრულების მხარეთა შორის წარმოშობილი დავა, განსაკუთრებით ის, რაც მიწას ან სხვა უძრავ ქონებას ეხება, განიხილება მხოლოდ საქართველოს სასამართლოს მიერ ქონების ადგილსამყოფლის მიხედვით. ხელშეკრულების თარგმანთან, იურიდიულ სტატუტთან, პირობების შესრულებასთან, შეწყვეტასთან ან შეჩერებასთან დაკავშირებული დავაც საქართველოს სასამართლოს განიხილავს. თუმცა, თუ ინვესტორი არ არის საქართველოს მოქალაქე ან საქართველოში რეგისტრირებული იურიდიული პირი, მასთან წარმოშობილი დავა შეიძლება განხილულ იქნეს აგრეთვე საერთაშორისო საარბიტრაჟო ინსტიტუტების მიერ ხელშეკრულებით განსაზღვრული პირობების შესაბამისად. უცხოური ინვესტიციებისთვის ეს არბიტრაჟის შესაძლებლობა პრაქტიკულად გადამწყვეტი არჩევანია, და მისი ზუსტი ფორმულირება ხელშეკრულების მომზადებისას უნდა მოხდეს.
რეგულირების ინსტიტუტები და ინვესტორის დაცვა
კანონი ქმნის მარეგულირებელი ორგანოსა და სახელმწიფო სააგენტოს სისტემას: ოპერაციების უფლება გაიცემა ტენდერის ან აუქციონის გზით, გამარჯვებულთან კი იდება ხელშეკრულება, რომელსაც გენერალური ლიცენზია ახლავს. ინვესტორის მიმართ გათვალისწინებულია სტაბილურობის და კომპენსაციის მექანიზმებიც, რაც საერთაშორისო პრაქტიკაში დამკვიდრებულ ინვესტორის დაცვის სტანდარტებს ესადაგება. ნავთობისა და გაზის სამართლის ეფექტიანი გამოყენება მოითხოვს როგორც კანონის, ისე ხელშეკრულების პირობების ზუსტ ცოდნას — სწორედ ამიტომ პროექტის თითოეულ ეტაპზე სამართლებრივი თანხმლება რჩება წარმატების აუცილებელ პირობად.
ხშირად დასმული კითხვები ნავთობისა და გაზის სამართალზე
ვის ეკუთვნის წიაღში არსებული ნავთობი და გაზი?
სახელმწიფოს. მიწის საკუთრება წიაღში არსებული რესურსების საკუთრებას ან ექსპლუატაციის უფლებას არ მოიცავს, ხოლო მოპოვებულ პროდუქციაზე საკუთრება ხელშეკრულებით განისაზღვრება.
რომელი ხელშეკრულების ფორმები არსებობს?
პროდუქციის წილობრივი განაწილების, სარისკო მომსახურებისა და მომსახურების ხელშეკრულებები, სხვა სახის ხელშეკრულებებთან ერთად. სააგენტო უფლებამოსილია მოამზადოს მათი მოდელური ფორმები. ეს ვადები ურთიერთობას სიზუსტეს ანიჭებს.
შეიძლება თუ არა დავის არბიტრაჟში გადაცემა?
დიახ — თუ ინვესტორი არ არის საქართველოს მოქალაქე ან ქართული იურიდიული პირი, დავა შეიძლება განხილულ იქნეს საერთაშორისო საარბიტრაჟო ინსტიტუტების მიერ ხელშეკრულებით განსაზღვრული პირობების შესაბამისად. მიწისა და უძრავი ქონების დავა კი საქართველოს სასამართლოს ექვემდებარება.
რამდენად მკაცრია პროცედურული ვადები?
საკმარისად: ტენდერის შედეგები ძალას კარგავს, თუ ხელშეკრულება მოლაპარაკების დაწყებიდან ექვს თვეში არ დაიდება, და ეს ვადები მხარეთა მოლოდინებს წინასწარ აფიქსირებს, ხოლო სხვა წიაღისეულის აღმოჩენის შესახებ ცნობა 30 დღეში უნდა გაეგზავნოს სააგენტოს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს გუნდი მოგვყვებათ ნავთობისა და გაზის პროექტს სამართლებრივი თვალსაზრისით: განვმარტავთ რესურსებზე საკუთრების რეჟიმს, შევარჩევთ ხელშეკრულების ფორმას, მოვამზადებთ დავების განხილვის დებულებებს არბიტრაჟის ჩათვლით და დავაფასებთ კანონმდებლობის ცვლილებების გავლენას თქვენს ხელშეკრულებაზე. დაგვიკავშირდით პროექტის აღწერით — აგრეთვე შევაფასებთ მოდელური ფორმების გამოყენების შესაძლებლობას თქვენს პროექტში.